Melde

Deze pagina dateert van 27 december 2015 en wordt februari 2026 be- en bijgewerkt

Leestijd: 15 minuten

Inhoudsopgave

Naam

Atriplex slaat op de driehoekige vorm van het blad en hortensis op het feit dat het in de tuin (hortus) wordt geteeld.

Melde is een zeer oude naam. Het komt via het Middelnederlands en Oudhoogduits (melta, melda) van het Protogermaanse meldǭ, dat poederig betekent. Zie het verband het woord meel. Meldes hebben een soort poederachtig laagje op het bladoppervlak. Maar het kan ook van het Protogermaanse mal komen, dat staat voor verpulveren.

Plant

Ze lijkt op de melganzevoet (ook eetbaar) die smallere bladen geeft. Uiteindelijk zijn ze beide lid van de amaranthaceae, de amarantenfamilie, waartoe ook spinazie behoort. Tuinmelde is een eenjarige en kan wel twee meter hoog worden, de groei is – een beetje – piramidevorm. De bladeren lijken een beetje melig ‘berijpt”, hebben een min of meer spitse vorm en de bladrand is soms enigszins gekarteld. De tuinmelde bloeit in de gematigde breedtegraden van juli tot september. De bloemen staan in de oksels van schutbladeren in trossen in eind- of zijstandige, samengestelde, aarvormige bloeiwijzen. De groene of rode bloemen zijn mannelijk, vrouwelijk of tweeslachtig. Een dunne vruchtwand omhult het kleine zaad. Het zijn schijnvruchten, verschillend gevormd, 5 tot 10 millimeter groot. De “vruchten” gaan door de hoeveelheid en het gewicht vaak hangen.

Historie

Grieken en Romeinen

De oudste beschrijving van tuinmelde is van de Griek Theophrastus van Eresus, die als de eerste botanicus (de Vader van de Plantkunde) wordt beschouwd. Van hem zijn twee werken bewaard gebleven en in de vijftiende eeuw van het Grieks in het Latijn vertaald: historia plantarum (geschiedenis van planten) en de causis plantarum (over het ontstaan van planten). De Grieken noemden het atraphaxis [13], andrapaxis of anaphaxis [22].

Plinius somt diverse heilzame werkingen van melde op, zoals middel tegen vergiftiging door cantharidine, als smeersel op zwellingen door ontstekingen, beginnende steenpuisten en, gemengd met oxymel (mengsel van azijn en honing) en salpeter, goed is tegen wondroos en jicht. En meer. [In boek 27 hebben we niets kunnen vinden.]

Rutilius Palladius (5^e eeuw n. Chr.) beschrijft in zijn Opus agriculturae de teelt van melde; men zaait het op plekken die makkelijk te bewateren zijn [22]. Het waren dan ook de Romeinen die de tuinmelde naar het noorden, naar Midden-Europa, brachten.

Karel de Grote

Rond 1200 deed de teelt van spinazie haar opgang en nadien liep de teelt van tuinmelde als voedsel langzaam terug. In de 16^e en 17^e eeuw werd ze nog maar nauwelijks besproken [22]. En na de Tweede Wereldoorlog raakte het in de categorie ‘vergeten groenten’ [2].

Melde staat in Forme of Cury, een 14^e-eeuwse verzameling recepten, geschreven in het Middelengels.

In The Gardeners Dictionary van Miller (1768) is Atriplex opgenomen (Engelse namen orach of arach). Hij onderscheidt drie varianten, waaronder Atriplex caule erecto herbaceo foliis triangularibus – recht omhoog met driehoekig blad. Hiervan zegt hij: “[…] formerly cultivated in the kitchen-gardens as a culinary herb, being used as Spinage, and is now, by some persons, preferred to it;” maar, zo voegt hij er aan toe, over het algemeen niet (meer) door de Engelsen gewaardeerd, doch de Fransen kweken en gebruiken het (nog steeds).

Turner en Gerard

William Turner beschrijft melde in zijn Libellus de re herbaria (1538 – een overzicht van planten en dieren in Engeland) en het overigens areche noemde.

In hoofdstuk 41 van John Gerard’s The Herbal (1597) lezen we over orach: witte, paarse, wilde en zee-orach. Hij schrijft er weinig over maar wel dat het gekookt wordt gegeten en “that it softnet and looseth the bellie.” In de uitgave van 1636 gebruikt hij fraaiere tekeningen (maar liefst acht meldes) en is ietsiepietsie uitvoeriger voor wat betreft tekst. Maar niets over .

Rembert Dodoens

Rembert Dodoens zegt in zijn Cruydt-Boeck (1618, na zijn dood verschenen en bewerkt door Françoys van Ravelingen), in het Een-en-Tvvintichste Boek, 1. Capittel ‘Van Melde’ dat er “eygentlijc maer tweederley/ een Tam/ ende een Wilt” zijn. Hij behandelt in dit Capittel vijf soorten, maar hoofdzakelijk is dat wild of tam, en in twee andere hoofdstukken, elk apart, Gansenvoet en Stinckende Melde.

1. Tamme of Hof–Melde (Atriplex satiua of A. hortensis) – ook Tamme Witte Melde (A. sativa alba)
2. Wilde Melde (A. silvestris)
3. Roode Melde (A. rubra)
4. Wilde Alderleeghste Melde (A. silvestris humillima)
5. Zee-Melde (A. marina)

Dodoens merkt op dat van de meldes (meest de tamme) er ook met “bruinrode”bruyn root” blad en stelen zijn. En rood sap geven.

“De Tamme Melde wast in de Moeshoven somtijts van selfs/ al en is sij daer niet gesaeyt.”

Wilde meldes worden aan de kanten van velden en wegen aangetroffen en “de Zee-soorte van Melde wast aan den Zeecant ontrent Trieste/ als Matthiolus betuygt/ diese daer groeyende gesien heeft.” Zeemelde is thans bekend als Atriplex halimus. En we kennen vandaag de dag ook nog twee zoutmeldes:
1. Gewone zoutmelde, Atriplex portulacoides, (synoniem: Halimione portulacoides), die in het zuidoosten van de Middellandse Zee voorkomt (zou dat de zeemelde van Matthioli zijn?)
2. Gesteelde zoutmelde, Atriplex pedunculata (synoniem: Halimione pedunculata) die onder andere ook langs de Noordzeekust voorkomt.

Dodoens vermeldt een aantal heilzame werkingen, onder andere: rauw of gekookt op zweren en gezwellen, zaad met honing tegen o.a. geelzucht, als spijse (groente) goed voor de stoelgang. Maar ook een waarschuwing: als je het veel eet word je ziek, krijg je last van je maag en, leuk – hij citeert Dionysius en Diocles – “doet dat sproet op tlijfende in daensicht groeyen” (je krijgt sproeten).

Petrus Hondius

Peter de Hond werd predikant in Terneuzen en zijn huis heette De Moufe-Schans. Hij had daar een grote botanische tuin dat hij in 1621 lyrisch beschreef in een twintigduizend regels tellend gedicht: ‘Dapes inemptae of De Moufe-schans, dat is de soeticheyt des buyten-levens vergheselschapt met de boucken’. En daarin noemt hij meerdere malen de melde. In het middelste citaat is melde deel van de bladgroenten die de stoelgang bevorderen.

In Het Nederlandtse Herbarius of Kruydt-boeck van doctor Petrus Nylandt (1682) wordt het, net als Dodoens doet, tamme of Hof-melde genoemd, om het te onderscheiden van de wilde soorten. Er is sprake van Witte Hof-melde en roode Hof-melde. Op medicinaal gebied wordt het tegen bloedzweren, hete zwellen (?) en jicht aangeraden. Ook tegen pijn van de baarmoeder en ‘Wormen des Buycks’ – we nemen aan dat dit slaat op wormen in de buik. Ook tegen ‘Geelsucht uyt verstoptheyt van de Lever’.

De Lage Landen

Opgravingen op diverse historische locaties in Nederland en Vlaanderen tonen een rijke aanwezigheid van spiesmelde en ook (gewone) meldes. Maar in alle gevallen worden ze in de rapporten bij de wilde planten ondergebracht. Curieus is dat op de plantenlijst van Kasteel Hex uit 1791 zoutmelde, Atriplex portulacoides, staat. Deze stond of staat in “Bosquet d’été: Platte bande près de la figure de flore” [Zomerbosje: Platte strook bij de figuur van Flora], niet in de moestuin. Maar groenten eten was iets voor de mensen rond de Middellandse Zee. In de Lage Landen was groente eten tot pakweg midden van de Middeleeuwen iets dat een arts je voorschreef (het kookboek van Doctor Carolus Battus verscheen in 1593 en was een van de eerste Nederlandstalige kookboeken). Voor wat betreft de stadslandbouw in de Middeleeuwen, wordt Atriplex hortensis bij tuinbouw vermeld [20], maar zonder duiding. In het midden van de Middeleeuwen worden bladgroenten op de markt geïntroduceerd, waaronder tuinmelde [21]. De vroegste vondsten van tuinmelde zijn gedaan in Pesse (1100-1300) en ‘s- Hertogenbosch (1275-1325) [21].

Johann Hermann Knoop wijdt in zijn ‘Beschryving van de Moes- en Keuken-tuin’ (1769) een hoofdstuk aan melde. Hij noemt vier ‘zoorten of veranderingen’: witte tamme melde, grote witte gekronkelde, groene tamme en roode tamme melde, die, aldus Knoop, alleen van Koleur verschillen. Hij zegt dat ze “natuurlyk van zelfs in Tartarien en Siberien groeijen” en dat het gebruik in de keuken is als Spinagi en in Vleesch-pottagien.
“De Franschen en Hoog-duitschers maken ‘er veel werk an, maar word hier te Lande niet of zelden gebouwt, het wel meer schynt geschied te zyn in vorige tyden.” Oftewel: de teelt in Nederland is een beetje over. (Inderdaad, in H. Settegast’s ‘Illustriertes Handbuch des Gartenbaus. Ein Hand-, Lehr- und Nachschlagebuch aus der Praxis für die Praxis’ uit 1909, wordt Gartenmelde na spinazie beschreven. Kort, maar voldoende.)

In het Groot Warmoeziers Handboek (1855) van T.F. Uilkens staat ook dat het uit Tartarije komt (min of meer Mongolië/Siberië). Hij wijdt in eerste instantie uitvoerig uit over zeeporselein en daarna allerlei andere meldes (slippige, piekbladerige, opstaande, smalbladerige, strandmelde) voordat Atriplex hortensis aan de orde komt: geelachtig groene, licht roode en donker roode.
“In ons Vaderland maakt men er weinig werk van, evenmin in Engeland, doch in Frankrijk en Duitschland meer.” Honderd jaar na Knoop is de teelt nog steeds een beetje over. (En in Vilmorin’s Les Plantes Potagères uit 1861, neemt Arroche een bladzijde in.)

Culinair

Tussen oogst en verwerking mag niet te veel tijd zitten, omdat het blad onbeschermd vrij snel verwelkt. Hooguit enkele uren. Het is mild van smaak, misschien ietwat aardser en een tikkeltje zilt. Het blad wordt gebruikt als spinazie (5 – 15 minuten koken). Vandaar de verwijzing naar mountain spinach of French spinach in het Engels of spanischer Spinat in het Duits. Allemaal spinazie.
Net zoals spinazie veelzijdig wordt toegepast, geldt dit ook voor tuinmelde: dus voor soep, pasta’s, quiches enzovoorts [14]. In Frankrijk wordt ze vers, rauw in salades gebruikt, tezamen met zuring. Melde neutraliseert het zuur namelijk [14].

Bewaren

Melde kan niet worden bewaard. Geen dag. Of misschien wel, in een vochtige plastic zak onder in de koelkast. Blancheren en invriezen, net als spinazie [16].

Voedingswaarde

Misschien niet zo verrassend voor een groente die geheel en al uit beeld is. Maar we hebben geen – voor ons – betrouwbare bron gevonden met een voedingswaardeanalyse van de tuinmelde. Wel hier en daar enkele cijfers, waarvan dus niet duidelijk is wat de herkomst is. En ja hoor, het wordt zelfs als superfood aangeprezen – voor wat het waard is. De voedingswaarde per 100 gram:

calorieën	26 kcal
water
eiwitten (proteïne)	2,3 gr
vet	300 mg
koolhydraten	2,9 gr
voedingsvezel	2,7 gr
suikers
disachariden
mineralen	[1] heeft het over ‘een goede bron voor mineralen’. En dit is wat we konden vinden: calcium (72 mg), ijzer (0,9 mg), fosfor ; kalium (228 mg), magnesium
Vitaminen:
vitamine A	rijk
thiamine (B1)
riboflavine (B2)
niacine (B3)
pantotheenzuur (B5)
vitamine B6
folaten (totaal – B11/ B9)	rijkelijk (maar hoeveel?)
cobolamines (B12)
ascorbinezuur (C)	41 mg
vitamine D
vitamine E (alfa-tocopherol)
Vitamin K (phylloquinone)
Aminozuren
Lipiden:
Verzadigde vetten
Enkelvoudig onverzadigd
Meervoudig onverzadigd
Cholesterol

Nul is ook een waarde, maar waar niets is ingevuld is onbekend.

Heilzame plant

In [6] staat hoe de plant in de volksgeneeskunde wordt gebruikt: Omdat het een diureticum (vochtafdrijvend middel) is, een braakmiddel wordt het in de volksgeneeskunde ingezet als middel tegen longaandoeningen en hypervolemie (te groot bloedvolume – bloedovervulling – te veel bloed).
Van zaden, gemengd met wijn, wordt gezegd dat ze geelzucht genezen. Verwarmd met azijn, honing en zout, wordt tuinmelde gebruikt tegen jicht.

Net als spinazie bevat de melde ook oxaalzuur, maar minder. Bevat ook saponinen. Deze zeepstoffen beschermen de plant o.a. tegen vraat en heeft een antibacteriële werking. Voor de mens is antiseptisch en ietwat laxerend. Het wordt door herboristen – mits met mate gebruikt – als heilzaam betiteld. In zijn algemeenheid wordt gedacht dat het gunstig werkt op de cholesterolhuishouding. De vruchten van tuinmelde zijn zuiverend en een braakmiddel door die saponinen. Van smeersels en zalven bereid uit de gehele plant, zoals het sap van de plant, wordt gezegd dat het volksmiddelen zijn tegen verhardingen en tumoren, in het bijzonder van de keel.

Teelt

Het is een zomer-alternatief voor spinazie. (Het wordt ook wel hot weather spinach genoemd.) De plant kan een hoogte van twee meter bereiken.

Zaaien	Medio maart of twee a drie weken voor de laatste verwachte vorst, en ca. ½ – 1 cm diep, ter plekke. Dieper zaaien vertraagt kiemen. Onderlinge afstand 2 cm. Verdraagt enige lichte vorst. Kiemtemperatuur 10o – 18o C. Kiemduur vanaf een week, onregelmatig en kan lang duren. Bij warm weer kan melde makkelijk doorschieten. Regelmatig zaaien is aanbevolen.
Uitplanten	Indien in potjes is voorgezaaid, geen specifieke tijd.
Oogst	40 – 60 dagen na zaaien de eerste jonge bladeren. Alleen blad wordt geoogst, niet de stelen en jonge stengels. [16] Spreekt ervan als de plant 20-30 cm hoog is, om deze totaal af te snijden. Bij grotere planten alleen het blad oogsten. Snoeien is ook mogelijk, dan loopt de plant weer uit.

Rassen

Er zijn vier variëteiten bekend:
1) Gele melde (Atriplex hortensis var. altrosanguinea) – helder groene, haast gele bladeren. Wordt het meest geteeld. We kennen zelf o.a. Belle Blonde Dame.
2) Groene melde (Atriplex hortensis var. sativa) – een krachtige, grote plant
3) Rode melde (Atriplex hortensis var. rubra), wordt ook als droogbloem gebruikt.
4) Halfrode melde is er ook. Wordt zelden geteeld.
5) Rijnse melde wordt ook nog door [2] gemeld.

Deze variëteiten kennen weer allerlei cultivars, zoals [14], [17]:
Ad 1) Golden, White, Blonde, Belle Blonde Dame (of goudgele melde of Gold Plume), Gele uit Oostenrijk (Gelbe aus Österreich). Opmerkelijk is dat In Dodoens’ Cruydt-Boeck van 1644 de Franse naam ‘bonnes dames’ voor melde is vermeld.
Ad 2) Chakwat (donkergroen, voornamelijk in noordelijk India), Berndorfer (al vrij oud), Großer von Hutwitsch (zeer smakelijk), Butterkraut (traditioneel gewas uit omgeving Zwarte Woud in Duitsland), Alter Spinat von Monthey (Zwitserland), Enz (Oostenrijk, grijsgroen blad, goed vorstbestendig)
Ad 3) Red Plume, Magenta Purple (diep paars, uitstekende smaak), Opéra (violet), Rode Elzas (Frans), Rote Blauetikett (Duits, in 1994 uit de handel, eerst groen, later rood blad)

Zaadteelt

Ziekten en belagers

Slakken zijn er gek op. En luizen – de zwarte bonenluis – vinden het ook lekker.Waardplant voor wantsen.
Gevoelig voor valse meeldauw, aangetast blad (bleke vlekken, grijs schimmel aan de onderkant) onmiddellijk wegnemen.

Geraadpleegde literatuur: [1] Food Plants of the World; [2] Handboek Ecologisch Tuinieren, Velt; [3] The Oxford Companion to Food; [4] Groente & Fruit Encyclopedie; [5] Wikipedia 12-2015; [6] James A. Duke Handbook of Energy Crops (niet gepubliceerd), 1983; [7] Vergleichende Chorologie der zentraleuropäischen Flora, Hermann Meusel et al., 1965; [8] Obst, Gemüse und Kräuter Karls des Grossen; [9] Growing Guide, Cornell University; [10] The Effect of Salinitu pm the growth of the halophyte Atriplex Hortensis, S. Sai Kachout, Universiteit Tunesië, 2009; [11] USDA Natural resources Conservation Service; [12] Uncommon Vegetables, Eleanour Sinclair Rohde, 1943; [13] Sturtevant’s Edible Plants of the World; [14] Cornucopia; [15] Enzyklopädie Essbare Wildpflanzen, 2013;[16] Das große Biogarten-Buch, Arche Noah; [17] Das lexikon der alten Gemüsesorten, Arche Noah; [18] Rare Vegetables, John Organ, 1960; [19] Dictionary of cultivated plants and their regions of diversity, A.C. Zeven & J.M.J. de Wet, WUR, 1982; [20] Urban farming and ruralisation in The Netherlands (1250-1850), Cultural Heritage Agency of the Netherlands, Amersfoort, 2021; [21] De introductie van onze cultuurplanten en hun begeleiders, van het Neolithicum tot 1500 AD, redactie A.C. Zeven, Vereniging voor Landbouwgeschiedenis, Wageningen, 1997; [22] Haferwurzel und Feuerbohne, Brigitte Bartha-Pichler en Markus Zuber, 2002;