Thladiantha dubia
Leestijd:
Inhoudsopgave
Manchu, rode kiwikomkommer, pruimkomkommer, wilde aardappel, knolkommer (Nederlands); Knollengurke, Quetschgurke, Quetschblume, Taschengurke (Duits); manchu tubergourd, tuber gourd, goldencreeper, golden creeper, wild potato, red hailstone (Engels); thladianthe douteuse (Frans); Thladiantha dubia (Spaans); tladianta (Italiaans);
Het lijkt erop dat de belangstelling voor dit gewas toeneemt. Als het niet om onderzoek naar geneeskrachtige werking is, is het wel omdat de plant een plaag kan zijn. Er zijn sinds 1998 steeds meer wetenschappelijke onderzoeksrapporten verschenen, met als toppunt 2019. Voor 1998 waren het er maar enkele.
Naam
“En we noemen hem manchu.” De andere Nederlandse namen zijn beschrijvend en zijn o.i. niet zo fraai. Het is geen kiwi. Het is geen pruim. Het is geen komkommer. Het is geen aardappel. Maar de vrucht is wel rood. Manchu komt van het Engelse Manchuria, dat in het Nederlands Mantsjoerije heet. Dit gebied omvat het noordoosten van China, zuidoosten van Rusland en tegen Mongolië. Een persoon uit Mantsjoerije wordt manchu genoemd. Deze plant ook.
Red hailstone is een curieuze naam. De kleur van de vrucht is rood en de grootte is als die van een fikse hagelsteen, die soms wel eens willen vallen (met deuken in auto’s).
Thladanthia komt van het Griekse thladias, hetgeen eunuch (gecastreerde man) betekent en anthos is bloem. Het verdwijnen van de meeldraden en hun omvorming tot staminodia (onvruchtbare vervormde meeldraden) in de vrouwelijke bloemen, heeft wel iets van castratie. En dubia betekent onzeker c,q, twijfel.
Plant
Thladiantha is een geslacht van klimplanten uit de komkommerfamilie (Cucurbitaceae). Het was Alexander Andrejewitsch von Bunge die in 1833 dit geslacht definieerde en het deze Latijnse naam gaf. Thladiantha kent 24 soorten, 23 (waarvan 19 in China, incl T. dubia) in Azië en 1 in Afrika [11].
Het is een kruidachtige, winterharde, meerjarige plant, die tweehuizig is, dat wil zeggen dat er dat er planten zijn met louter mannelijke en louter vrouwelijke bloemen. Het is een klimmer die tot wel 6 meter hoog kan gaan. (Bij ons max 3 meter.) Het is een decoratieve klimplant [13].
De breed-eivormig c.q. hartvormige bladeren staan afwisselend langs de stengels. Tegenover de bladeren zitten de hechtranken. Stengels, bladeren, bladstelen en ook de vruchten zijn behaard.
Thladiantha dubia bloeit van juli tot medio september. De gele bloemen hebben vijf bloembladen die aan de basis samensmelten tot een kelk. Mannelijke bloemen hebben vijf korte meeldraden, vrouwelijke een driedelige stamper. Mits er zowel mannelijke als vrouwelijk bloeiende planten staan, vormen de bestoven vrouwelijke bloemen tot 5 cm grote groene naar rood verkleurende, niet openspringende vlezige vruchten. Ze zijn eetbaar, maar niet erg smakelijk: redelijk zachte, massieve inhoud met bruine – soms ook groene [5] – zaadjes.
De ranken sterven elke winter af tot aan de grond om in de lente weer te verschijnen. Want ondergronds maakt Thladiantha aardappelachtihge knolletjes, die eetbaar zijn. Ondergronds ontstaat een netwerk van rizomen, om de ca. 60 cm vormt zich een nieuwe knol.
Historie
Het natuurlijke verspreidingsgebied strekt zich uit over de zuidelijke regio’s van het Russische Verre Oosten en de noordoostelijke regio’s van China [5], rond Peking [12]. Manchu komt ook voor in Korea en Japan, Zuidoost-Europa als ook in Oostenrijk, Duitsland, Roemenië. (Zie hierna.)
1884: het jaar van vestiging in Europa
Het was in 1831 ontdekt door de Russische botanicus Alexander von Bunge. In 1833 werd T. dubia opgenomen in de botanische tuin van Moskou en omdat het een behoorlijk winterharde klimmer was, verscheen hij in menig Russische tuin [12].
In 1868 wordt T. dubia in de catalogus van de Botanischer Garten Berlin (toentertijd Botanische Garten in Schöneberg) genoemd en in 1884 wordt geconstateerd dat de plant zich in Potsdam en omgeving heeft verspreid. En daarom wordt 1884 gezien als het jaar dat Thladiantha dubia zich in Europa heeft gevestigd en zich vervolgens, van Berlijn en omgeving uit heeft verspreid. [12] Daarmee is het een ergasiofygofyt geworden: een door de mens opzettelijk ingevoerde plant en daarna verwilderd.
Plaag?
Manchu wordt in sommige landen of staten als invasief gezien. In Minnesota heet het: “All above and below ground parts of the plant must be destroyed. Additionally, no transportation, propagation, or sale of this plant is allowed.” Thladiantha dubia blijkt niet gevoelig voor geregistreerde landbouwherbiciden [3]. Bestrijding is een lastige zaak, vanwege de knolletjes. Als het nog beperkt is, is opgraven – misschien herhaaldelijk opgraven – een werkbare oplossing.
De knollen zijn namelijk in een keten met elkaar verbonden. Aangezien elke knol het volgende jaar een dochteruitloper vormt, die zich eveneens actief vegetatief voortplant, vormt de plant in de loop van enkele jaren een dichte en snel in omvang toenemende groep met een diameter tot 10–12 meter [5].
Minnesota ligt in het midden-noorden van de Verenigde Staten, het heeft een landklimaat dat enigermate vergelijkbaar is met het nieuwe Nederlandse klimaat, met dien verstande dat ze daar strengere winters hebben.
In België is in 2010 voor het eerst een verwilderde Thladiantha dubia aangetroffen, aan de oevers van de Durme in Heindonk (Willebroek). In Oostenrijk en Croatie is ze al redelijk ‘los’, net als in diverse Zuid-Europese landen [8] [13].
Manchu kan behoorlijk schadelijk zijn in maïsakkers; in 1983 was in Oostenrijk sprake van een geval van “massenhaftes Auftreten von T. dubia in einem Maisbestand.” (massale aanwezigheid in een maisveld) [13]. De plant klimt omhoog in de mais en naast voedsel- en vocht-concurrentie, neemt T. dubia ook het licht voor de mais weg. Bestrijdingsmiddelen hielpen niet.
Eigen ervaring
En hadden en vermeerderden enkele jaren geleden Thladiantha dubia. Maar we waren het kwijt: het emmertje met compost en daarin de knollen was verdwenen. Zomer 2026 klom er achter de kas iets heel hoog de bamboe in. En er kwamen gele bloemen. En er kwamen rode vruchten. Waarschijnlijk had een van de tuinhulpen de emmer – waarin de knollen – daar geleegd.
We hebben de vruchten geoogst en de knollen opgegraven. Toeval of niet: het waren twee fikse knollen waaruit twee planten omhoog gingen en kennelijk was er een met mannelijke bloemen en de ander met vrouwelijke, anders zouden we geen vruchten krijgen.
Bij het opgraven hebben we ook de wortels gevolgd. En die waren soms wel meet dan twee meter lang. En denk niet dat er niets meer aan zit, opeens is er een vette knol. Het is duidelijk dat dit dus lastig te managen is, eens T. dubia in de tuin is ‘losgelaten’.
Culinair
Het gaat hoofdzakelijk om de knollen, die als aardappel of oca zijn te gebruiken. Volgens sommige bronnen zijn ze, door de aanwezigheid van saponinen, enigszins bitter.
Het fruit is sappig en rood en rijp, goed eetbaar [7], hoewel sommige bronnen stellen dat het oneetbaar is. De schil is harig en niet prettig te eten (net als van een kiwi), maar het vruchtvlees dat wij van die paar vruchten hadden, was zoet (en we hadden weinig zaden erin). En we leven nog steeds. “[…] is eaten by the natives of the Himalaya.” zegt [9]. Als je veel rauwe vruchten eet, kan er irritatie in de keel ontstaan, vermoedelijk door calciumoxalaat raphiden (dat zijn microscopisch kleine, naaldvormige kristallen). Maar als je de vruchten kookt, is dat effect verdwenen [14].
Ook de jonge scheuten worden gekookt en gegeten [10][11].
Geneeskrachtig
In de Chinese en Mantsjoerische volksgeneeskunde worden (afkooksels van) de vruchten al geruime tijd gebruikt voor de behandeling van verschillende soorten pijn, zoals reumatische pijn, lage rugpijn en dysmenorroe. En ook allerlei zwellingen, zoals koningszeer. Die zwellingen, waaronder ook tumoren verkleinen. [5]
“Zowel de jonge plant als de wortel worden als voedsel gebruikt, en de wortel en de zaden worden in de geneeskunde toegepast. De plant wordt beschouwd als een middel dat het lichaam zuivert, de galafscheiding bevordert, de melkproductie stimuleert en vochtafdrijvend werkt, en wordt gebruikt bij geelzucht, urinewegproblemen, constipatie, gebrek aan melkproductie, amenorroe, diarree, puistjes in het gezicht en doofheid. Van de rauwe zaden wordt gezegd dat ze een versterkend effect hebben op het hart en de longen en goed zijn tegen geelzucht; wanneer ze geroosterd zijn, worden ze gebruikt als samentrekkend middel bij diarree en om misselijkheid en braken te verlichten.” [10]
In wetenschappelijke studies werden in het verleden al de antioxiderende eigenschappen aangetoond van extracten uit de knollen en werd de aanwezigheid van pijnstillende en cytotoxische (celdodende) immuuncomponenten aangetoond. In de knollen is ook een vrij hoog gehalte aan triterpenoïden, flavonoïden, lipiden en organische zuren aangetoond.[5]
Meer recent testten Amerikaanse onderzoekers T. dubia op ratten en constateerden een gunstige, uitwerking op reumatoïde artritis en ook op (borst)kanker.
Bewaren
Bewaar de knolletjes vorstvrij in vrij droge potgrond of compost.
Voedingswaarde
Per 100 gram rauwe manchu knol of vrucht – van beide is (najaar 2026) niets bekend:
| calorieën | |
| water | |
| eiwitten (proteïne) | |
| vet (lipiden) | |
| koolhydraten | |
| voedingsvezel | |
| suikers | |
| disachariden | |
| mineralen | natrium __ mg; kalium __ mg; calcium __ mg; magnesium __ mg; fosfor __ mg; ijzer __ mg; koper __ µg; zink __ µg; mangaan __ µg; selenium __ µg;; |
| Vitaminen: | |
| Retinol (A) | |
| thiamine (B1) | |
| riboflavine (B2) | |
| niacine (B3) | |
| pantotheenzuur (B5) | |
| vitamine B6 | |
| folaten (totaal – B11/ B9) | |
| choline | |
| cobolamines (B12) | |
| ascorbinezuur (C) | |
| Vitamine D | |
| vitamine E (alfa-tocopherol) | |
| Vitamine K (phylloquinone) | |
| Aminozuren | |
| Lipiden: | |
| Verzadigde vetten | |
| Enkelvoudig onverzadigd | |
| Meervoudig onverzadigd | |
| Cholesterol |
Nul is een waarde, leeg is onbekend
Olie
Het zaad bevat flink wat meervoudig onverzadigde vetzuren (Conjugated Fatty Acids, CFA’s), waaronder in niet geringe mate punicinezuur; een zeldzaam, meervoudig onverzadigd omega 5-vetzuur. [16]
Teelt
Het is een behoorlijk winterhard gewas (Tot -20°C [7]). In de herfst sterft manchu bovengronds af. Graaf de knollen uit of, bij een strenge winter, afdekken met een dikke laag blad.
| Zaaien | Uit zaad: zaai in het voorjaar binnen, in een bakje op de aarde, houdt vochtig, niet nat. Als ze groot genoeg zijn: verspenen in voedzame compost/potgrond. Met knollen: oppotten |
| Uitplanten | In principe na de IJsheiligen (11 t/ 13 mei). En plant ze ergens waar ze kunnen klimmen. De ranken zoeken steun [15]. |
| Bloei | juli – september |
| Oogst | Als je geluk hebt: de gele of rode vruchten verschijnen eind september, oktober. |
Plantafstand
40 cm uit elkaar, maar wees verstandig: plaats ze in ruime potten van minstens 40 cm hoog zonder bodem, of perk een stukje tuin af met stevig zwart (vijver)folie.
Water
Geen bijzondere eisen, in droge perioden normaal water geven.
Bemesting
Houdt van voedzaam, maar gezien onze eigen ervaring: niet bijzonder, compost is altijd goed.
Bodem & standplaats
Warm, beschut en van schaduw tot volle zon (maar liever niet voortdurend felle zon).
De meest gunstige habitats voor planten van dit geslacht zijn overigens gebieden met goed doorlatende vochtige grond langs rivieren en zandige oevers, en soms bosstroken in de omgeving van bewoonde plaatsen. (Uit onderzoek bleek dat de planten, in gebieden met grond met een hoog ijzergehalte, in staat zijn ijzerionen uit de grond op te nemen en deze gedeeltelijk op te slaan [5].)
Rassen
Niet van toepassing.
Zaadteelt/vermeerdering
Door geluk van een of ander insect, of bestuiven met de hand (als de bloemen niet te hoog zitten), want in plaats van nectar heeft de bloem een vettige olie, dat niet aantrekkelijk is voor Europese bijen en hommels – die negeren de manchu. Dat wij vruchten met wat zaadjes hadden is dus dat geluk.
De makkelijkste manier van vermeerderen is met de knolletjes.
Ziekten en belagers
Onbekend.
Literatuur: [1] Wikipedia [EN, DE] oktober 2026; [2] USDA Plant Database, oktober 2026; [3] Minnesota Department of Agriculture, website, oktober 2026; [4] Flora of China; [5] Тладианта сомнительная: биология, ареал распространения и практическое применение, rapporten van de Universiteit van Basjkirstan, 2017, deel 2, nr. 5; [6] The analgesic and anti-rheumatic effects of Thladiantha dubia fruit crude polysaccharide fraction in mice and rats, L. Wang c.s., Journal of Ethnopharmacology, 2011. Vol. 137; [7] PFAF; [8] Manual of the Alien Plants of Belgium; [9] Sturtevant’s Edible Plants of the World; [10] Plant Diversity Website; [11] Chinese Meteria Medica, 1911; [12] Thladiantha dubia Bunge (Cucurbirtacea), New Alien Species in Croatia Flora, Antun Alegro c.s. Department of Botany, Faculty of Sciences, University of Zagreb, 30 juni 2010; [13] Die Verbreitung der Quetschgurke (Thladiantha dubia BUNGE, Cucurbitaceae) in Kärnten und deren Auftreten als Maisunkraut, G.H. Leute & W. Sembach, Carinthia II – 174/94ste jaargang. 1984; [14] Nature’s Pathfinders website november 2026; [15] Perennial Garden Plants Or, The Modern florilegium, Graham Stuart Thomas, 1976; [16] Thladiantha Seed Oils – New Source of Conjugated Fatty Acids: Characterization of Triacylglycerols and Fatty Acids, Nguyen Van Anh c.s., Journal of Oleo Science, 13 augustus 2020;
