Aardappel

Aardappel - Roseval hart 300x328Solanum tuberosum

Aardappel, patat (Nederlands); Kartoffel, Erdapfel, Grundbirne (Duits); gromper (Luxemburgs); potato (Engels); pomme de terre (Frans); patata (Italiaans); papa, patata (Spaans)

Recepten met aardappel op de voorgrond, vindt u hier.


Historie

Aardappel - oude prentVan oorsprong Zuid- en Centraal-Amerika. Men vermoedt dat de aardappel zo’n 7000 jaar geleden als gewas in Peru/Bolivia in cultuur is gebracht. Al millennia daarvoor at men de wilde aardappel.
Archeologische opgravingen laten in elk geval zien dat al 3000 à 4000 jaar geleden aardappelen door de Inca’s werden verbouwd.
Piedro de Cieza de León was de eerste Europeaan die de aardappel beschreef. Al eerder constateerde de Spanjaarden, die rond 1532 onder leiding van Pizarro Zuid-Amerika binnen trokken, dat de bevolking bepaalde knollen at. De aardappel kwam in 1537 of 1538 vanuit het huidige Colombia naar onze wereld. Dus absoluut niet als een gevonden wilde plant, waarvan in Europa de knol als eetbaar iets werd ontdekt. Haast integendeel.


 

Inca's oogsten aardappels (1615)
Inca’s oogsten aardappels (1615)
Aardappel - Frederik Willem bij de planten
Pruisische keurvorst Frederik Willem (1640-1688) en zijn vrouw bij een perkje aardappels. Voor de bloemen!

Over het vervolg van ‘de opmars van volksvoedsel nummer 1’ doen diverse curieuze verhalen de ronde. Temeer daar er wordt gezegd dat de aardappel heel lang oneetbaar gewas werd beschouwd en pas ten tijde van Napoleon doorbrak.

  • 1573 – uit de bewaard gebleven administratie van een ziekenhuis in Sevilla blijkt dat er een hoeveelheid aardappels werden gekocht. Dus er werden toen op enige schaal aardappels verbouwd. [3]
  • 1583 – de eerste aardappels verschijnen in Genua en werden spoedig, op sommige plaatsen een populaire voeding [3]
  • 1588 – Carolus Clusius (Charles de l’Ecluse) plantte de aardappel in de tuinen van Pitsemburg in Mechelen. In 1601 verhaalt hij van de voortplanting d.m.v. zaad. [5]
  • In 1596 verscheen de eerste wetenschappelijke bechrijving door de Zwitser Gaspard Bauhin, die het de naam Solanum tuberosum esculentum gaf, later simpel Solanum tuberosum.
  • In 1597 verschijnt de aardappel voor het eerst in een boek, dat van John Gerard.
  • Rond 1600 werden ze op diverse plaatsen in Frankrijk verbouwd. In 1625 in de zuidelijke Nederlanden en in 1700 in noord Nederland.[3]
  • 1727 – De aardappel werd in Friesland als voedsel erkend terwijl het al sinds 1640 in de Groningse hortus stond.[5]

Kennelijk werd het veelal alleen binnen kloostertuinen verbouwd. Boeren zagen geen heil in het gewas, waarvan de groene delen en bessen giftig zijn.
Het verhaal gaat dat de aardappel vanwege zijn giftigheid lang werd genegeerd. Het werd pas echt volksvoedsel toen Napoleon iets zocht dat langer houdbaar was en waarmee hij zijn soldaten kon voeden. Dus pakweg rond 1800. Lees de anekdote over de Franse nationale held Antoine Agustin Parmentier.

Aardappel - Kartoffelbefehl
Koning Frederik II op inspectie – „Der König überall“, schilder: Robert Warthmüller

Aardappelbevel

Inca overhandigt aardappel aan Spaan
Inca overhandigt aardappel aan Spaan, zo dachten Zweden nog in 1917.

Of beter: Kartoffelbefehl. Anders dan het verhaal van Parmentier is dat van de Pruisische vorst Frederik de Grote. In roerige tijden vol oorlogen, armoede en ondervoeding verplichtte hij boeren aardappelen te poten. Maar ‘wat de boer niet kent dat eet hij niet’. Soldaten hielden toezicht en in 1755 was er een rijke oogst. Doch geen mens durfde het te eten. Dus Frederik at, en plein publique, een bord aardappelen en bewees dat het niet alleen eetbaar was, maar dat hij ook bleef leven.

Dit leidde ertoe dat het Pruisische leger behoorlijk aansterkte en vele veldslagen won. Aardappelveldslagen…..


De eerste chips met een Nederlands tintje
Cornelius Vanderbilt was spoorwegmagnaat. Hij at in een uitspanning met de naam Crum’s House  in Saratoga Springs en klaagde dat de aardappelen te dik waren gesneden. Chef George Crum nam “wraak” door aardappelen flinterdun te snijden, ze te frituren in hete olie en vervolgens (gezouten) te serveren. Tot ieders verbazing vond Vanderbilt deze ‘Saratoga crunch chips’ verrukkelijk. En verder hoeven we het niet uit te leggen. Vanderbilts voorvader, Jan Arentszoon emigreerde in 1650 vanuit De Bilt naar Amerika.


Culinair

Vitelotte noir
Vitelotte noir

Groene delen zijn giftig. Ze bevatten solanine. Een kwalijk goedje dat vanaf 20 mg al vergiftigingsverschijnselen geeft en dodelijk is bij 400 mg inname. Dit geldt dus voor alles boven de grond, maar ook voor groen geworden (delen van) de knollen. Enfin. Dat weten we allemaal. Toch?

Moeten we verder nog diepgaand op de culinaire mogelijkheden van de aardappel ingaan? Van rösti tot puree. Aardappelen kunnen zowel met als zonder schil worden gegeten. Met schil (dus geen groene schil) vereist goed wassen en schrobben. Bij erg jonge aardappelen laat de schil echter heel makkelijk los. Hoe ouder, hoe taaier de schil.

Arran victory
Arran victory
Pink fir apple
Pink fir apple

Ratte d´Ardeche
Ratte d´Ardeche
Roseval
Roseval

Bewaren

Vorstvrij, dat staat voorop.
In een kelder of koeling: bij een temperatuur tussen de 4 en 80 C. En goed geventileerd. En donker. Bij lagere temperatuur gaat de kwaliteit achteruit. Hogere temperaturen stimuleren uitlopen. Vanaf januari begint de kritieke periode, dan gaan de aardappelen “ademen” en scheuten vormen. Verwijder regelmatig scheuten, dat verlengt de houdbaarheid.
Inkuilen: maak een kuil op een droge plaats in de schaduw. Bedek de bodem met stro. En afdekken met stro (en wat aarde of zo erover).

Werken met een kiemwerend middel is voor de ecologische moestuinier uit den boze.

Tip: Om kiemen te remmen, meng de aardappels met groene appels. Groene appels geven ethyleengas af tijdens de rijping en dat remt het kiemproces.

Voedingswaarde

Per 100 gram geschilde, gekookte aardappel (gegevens van [6]):

calorieën86 kcal
water
eiwitten (proteïne)1,71 gr
vet100 mg
koolhydraten20 gr
voedingsvezel 1,8 gr
suikers 0,89 gr
disachariden
mineralencalcium (8 mg, rauw 30 mg)), ijzer (0,31 mg), fosfor (40 mg); natrium (5 mg); kalium (328 mg); magnesium (20 mg); zink (0,27 mg); koper (167 µg); mangaan (140 µg); selenium (0,3 µg)
Vitaminen:
vitamine A0
thiamine (B1) 98 µg
riboflavine (B2) 19 µg
niacine (B3) 1,3 mg
pantotheenzuur (B5) 509 µg
vitamine B6 269 µg
folaten (totaal – B11/ B9)9 µg
cobolamines (B12) 0
ascorbinezuur (C)7,4 mg (rauw 11,4 mg)
vitamine D 0
vitamine E (alfa-tocopherol) 10 µg
Vitamin K (phylloquinone) 2,2 µg
Aminozuren
Lipiden:
Verzadigde vetten 26 µg
Enkelvoudig onverzadigd 2 µg
Meervoudig onverzadigd43 µg
Cholesterol 0
An sich is de aardappel dus niet calorierijk. Wat ‘m echter in een kwaad daglicht stelt is de vetten als gevolg van frituren (patat frites, chips) of de jus die over gekookte aardappelen wordt gegoten. (Of de kaas en boter in puree.)

Nul is ook een waarde, maar waar niets is ingevuld is onbekend.

Teelt

Aardappelveld_resizeAardappelen worden het hele jaar door gegeten. Er zijn (daarom) twee teeltwijzen: een met een vroege oogst en een met een late.

Vroege rassen hebben een kortere groeiperiode (3-3½ maand) en een kleinere opbrengst. Meestal tot het einde van het jaar te bewaren. Late aardappelen kennen een groeiperiode van 5 a 6 maanden, ze hebben een hogere opbrengst en ze kunnen tot diep in het volgende jaar worden bewaard.


Poten

aardappelhoop_resizeDe aardappels worden op ruggen geteeld. Voor een normale teelt worden in april de pootaardappelen gepoot en met een beetje aarde bedekt. (De moestuinier doet dit bij voorkeur met zijn tweeën: de een schept met de bats een klein kuiltje van 5 a 10 cm diep, de ander werpt er een aardappel in. En zand -uit het volgende gat – er weer op.) In de loop van het seizoen wordt een paar keer keren aangeaard, waardoor er een rug ontstaat waarin de knollen zich ontwikkelen.

Overigens: er zijn enkele aardappels die het beste min of meer op de grond onder een mulchlaag geteeld kunnen worden. Dit zijn speciale, oudere saladeaardappels.

Vroege aardappelen: half maart – half april poten
Pas op: aardappelen verdragen geen nachtvorst onder de -1½0 C. Dus hoe later de vroege aardappel de grond in gaat, hoe beter. Als het loof bevriest, dan loopt de knol wel weer uit, maar er is een groeiachterstand. Eventueel vliesdoek gebruiken.

Late aardappelen: april – half mei poten, maar wel zo vroeg mogelijk vanwege de aardappelziekte (zie verderop).

Plantafstand
Vroeg: 35 – 40 cm in de rij; 50 cm tussen de rijen.
Laat: 40 – 45 cm in de rij; 70 cm tussen de rijen.
Ruimte tussen de rijen is handig i.v.m. het aanaarden. Je kunt ook in een ruit poten, zo’n 40 cm van elkaar en dan niet in een rug aanaarden, maar hopen maken.

Voortrekken
4-6 Weken voor het planten leg je de aardappels bij zo’n 100 C in het licht. Niet in de rechtstreekse zon. De ogen die dan uitlopen maken korte, stevige scheuten. Als het te donker is, krijg je lange, fragiele scheuten. Soms moet je de aardappels eerst wat warmer wegleggen om de kieming op gang te brengen.
Je kunt de kistjes met aardappelen gerust buiten leggen, maar ze mogen niet nat worden en haal ze binnen als vorst dreigt!

Water
Van de klagende boeren in het NOS Journaal weten we in elk geval dat te veel water niet de bedoeling is. Verder heb ik in de literatuur geen bijzondere aanwijzingen gevonden. Gezond verstand, dus.

Oogst / Rooien

Aardappel - rattes oogsten 300xNeem een droge, mooie dag. Dan kunnen de aardappelen drogen. Steek met een vork voorzichtig onder de grond en wip de kluit aardappelen omhoog. Rapen! Controleer goed, want er blijven altijd wel wat aardappels achter. En dan staan die volgend jaar tussen de bonen. (Tenminste bij wisselteelt volgens ons roulatieplan.)


Vroege aardappelen: 2e helft juni tot eind augustus
Late aardappelen: 2e helft september tot eind oktober.                         

Bemesting

compost/stalmestkali
zandgrondveelgeen
andere grondmatigveel

Pas op met stikstof (N). Teveel van dat doet het loof wel goed groeien, maar de aardappelen niet en de kans op phytophtora neemt toe.

Bodem & standplaats

In principe kan de aardappel op alle gronden worden geteeld. Maar als ze kunnen kiezen, gaan ze voor licht zure gronden.

Rassen

De Nederlandse Rassenlijst voor Landbouwgewassen telde in 2000 105 aardappelrassen. En dat zijn alleen aardappelen die commercieel, voor de grootschalige landbouw, worden verhandeld. In de Andes zijn, naar verluidt, nog eens zo’n 5000 oorspronkelijke rassen. Enfin, we noemen hier enkele voor de doorgewinterde moestuinier.

 vroeg  halflaat laat

oude

rassen

Edzell Blue; ratte d’ArdecheAll Blue/Blue Marker (a);

Roseval

Arran Victroy (a);

Pink Fir Apple/Rosa Tannenzapfen;

Ozette;

Russian Banana (b)

nieuwe(re)

rassen

Première;

Prior;

Fresco

Texla (d);

Nicola (b);

Verity (c);

Eba (b);

Ditta (c);

Pimpernel (b)

(a) Is redelijk resistent tegen phytophtora, (b) goed resistent (c) zeer resistent. (d) Texla is ongevoelig.

Opmerkingen
1.   Vroege aardappels zijn over het algemeen gevoelig voor de aardappelziekte (phytophtora). Maar dat is minder erg, omdat de kans dat de ziekte optreedt later in het seizoen groter wordt.
2.   Pink fir Apple is een juweeltje van voor 1850. Een wasachtige heerlijke salade-aardappel. Moet worden voorgekiemd. Hebben we gehad.
Omdat het zich rozetvormig ontwikkeld, is het het beste is de aardappel op de grond te telen, wel goed (telkens) mulch erover. Hebben we in de tuin gehad. Waarom niet meer?
3.   Arran Victory (1918) heeft een paarse schil. Hebben we in de tuin gehad. Waarom niet meer?
4.   Eba heeft bovendien een grote opbrengst. Pimpernel ook en is geschikt voor zandgronden.
5.   In 2007 hebben we Ratte d’Ardeche (< 1872) en Roseval geteeld. Roseval (1950) is halflaat. De rattes vinden wij vroeg – afhankelijk van hoe het weer is, eind juni al te oogsten.
6.   Vitelotte Noir (truffelaardappel) hebben we ook gehad en na een seizoen eruit geknikkerd: het is leuk, een paarse aardappel. En in een salade verras je de gasten, maar het smaakt tien keer naar niets. Het is een Franse aardappel uit de 19e eeuw.
7.   Texla kiemt ook moeilijk, moet dus ook worden voorgetrokken.

Zaadteelt

Niet voor de moestuinier. Pootgoed telen is weer een apart verhaal. Maar de moestuinier houdt misschien wel wat middelgrote aardappelen achter en poot die het volgend jaar weer. Doch koop regelmatig nieuwe pootaardappelen, anders loop je toch kans op virusziekten. Wij kopen ieder jaar rosevals en rattes bij Hanos en die laten we voorkiemen. Makkelijk en niet duur.

Ziekten en belagers

Aardappels zijn nogal gevoelig voor ziekten. De een meer dan de ander. Het Bintje (anno 1906) is zo uit de gratie geraakt: ze was onvoldoende resistent, d.w.z. er moest te veel gif worden gespoten. Belangrijk zijn:

  • Aardappelziekte (what’s in a name) of phytophtora: een schimmel dat zich via de wind bij warm en vochtig weer verspreid. Veroorzaakt vlekken op het blad en het loof zal snel afsterven. Er is weinig tegen te doen op een milieuvriendelijke manier. Het helpt door aardappelen vroeg te poten. Als de ziekte toeslaat, is er tenminste nog een behoorlijke oogst.
  • Coloradokever. Het zijn mooie zwart-geel gestreepte kevers van 1 cm lengte. De rode larven doen zich tegoed doen aan het blad van de aardappel. Ze vreten een plant behoorlijk snel kaal. Controleer in april en mei of er kevers zijn. Volgens [2] is het zo dat als je de eerste kevers wegvangt en vernietigd, de kans klein is dat je nog nieuwe zult zien.
  • Aardappelmoeheid. Dat is het gevolg van uitgeputte grond doordat te vaak achter elkaar op hetzelfde stuk aardappelen worden geteeld. Het kwaad wordt gedaan door aardappelcysteaaltjes. Maar dat terzijde, want de echte ecologische moestuinier doet aan wisselteelt en heeft een roulatieplan. Voor aardappelen: minstens 4 jaar.
Literatuur: [1] Food Plants of the World; [2] Handboek Ecologisch Tuinieren; [3] Planten voor Dagelijks Gebruik; [4] Groente & Fruit Encyclopedie; [5] Wikipedia 25-12-2007; [6] UDSA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 20 (2011); [7] Smithonian – How the potato changed the world (2011); [8] De Aardappel, knolgewas van wereldformaat Wageningen UR (2015)

Plaats een reactie

Verschijnt een à twee keer per maand. Met een breed scala aan onderwerpen uit het groenere leven en lekkere recepten.

Kijk in ‘spam’ of ‘reclame’ wanneer u niet binnen een paar minuten een e-mail ontvangt.