Pompoen

Cucurbita maxima, c. pepo, c. moschata, c. argyrosperma, c. etcetera

Pompoen (Nederlands); pumpkin, squash/marrow (Engels); Kürbis (Duits); courge, citrouille, pompon, potiron (Frans); anco, anquito, calabaza, calabacin, zapollo (Spaans); zucca dolce (Italiaans)

Kijk hier voor recepten met pompoen

pompoen - pompoen met oi-kersbloemHet gaat om de grote familie van Cucurbita. Deze telt wel duizend leden (soorten, cultivars). In het Angelsaksische taalgebied worden pumpkin, courgette/zucchini, squash/marrow en gourd onderscheiden. De gourd is “onze” kalebas. Hol, harde schil, oneetbaar, decoratiemateriaal – oké, er zijn een paar eetbare van, mits direct vers verwerkt. Squash of marrow hangt van het taalgebied af, net als courgette (Groot-Brittannië) of zucchini (VS). In deze grote familie onderscheiden we o.a.:

Voorbeeld Herkomst
cucurbita argyrosperma ayote Midden- en Zuid-Amerika
cucurbita maxima reuzenpompoen en ook de oranje en groene  hokkaido-pompoenen die in de herfst te koop zijn (Hubbard cultirvars). Zuid-Amerika
cucurbita moschata butternut squash Zuid-Oost VS
cucurbita pepo patisson, pompoen en courgette (die wordt apart op onze website besproken), kalebas Centraal Amerika

[1] Schrijft dat de pompoenen zowel uit Zuid-Amerika als uit Azië komen. Vreemd genoeg hebben we voor Azië geen aanwijzingen gevonden in andere bronnen. Misschien verklaarbaar, omdat de grotere familie Cucurbitaceaezelf wel over allerlei continenten voorkomt.


Naam

De naam pompoen (en ook pumpkin) komt van het Griekse pepon, dat grote meloen betekent (‘gekookt door de zon’). De Fransen maakten erpompon van, de Britten pumpion en in de Nieuwe Wereld werd dit allengspumpkin.

pompoen - butternut squash 1.jpg Summer of winter squash is een Noord-Amerikaanse aanduiding die te maken heeft met het moment van oogsten. Dat gaat in onze contreien niet 1:1 op. Wat de Amerikanen winter squash noemen, noemen de Britten en Australiërs pumpkin. Desummer squash wordt jong gegeten en is, ook ouder, moeilijk te bewaren. De courgette, een zomerpompoen, wordt dan ook ook wel summer squash genoemd …. of maken we het nu verwarrend?
pompoen - butternut squash 2.jpg In Frankrijk spreekt men ook van potiron. Dat woord, dat oorspronkelijk ‘heel grote paddestoel’ betekent, is afgeleid van het Arabische woord voor morielje. [8] Potironwordt gangbaar Frans door het Assepoesterverhaal van Perrault. Dan hebben we het over nà 1697. Het andere Franse woord citrouille verwijst naar de  citruskleur.

Historie

Omdat het een gewas uit de Nieuwe Wereld is, ontbreken smeuïge historische verhalen. Geen Grieken, geen Romeinen, geen….

Opgravingen toonden aan dat Cucurbita pepo al zo’n 9000 jaar geleden in Midden-Amerika werd geteeld [10]. Met bonen en mais, het basisvoedsel van de Maya’s.

De cucurbita maxima (hiertoe behoort o.a. de bekende oranje potiron) stamt uit het gebied globaal aan te duiden met Noord-Argentinië, Bolivia, Zuid-Peru en Noord-Chili. [9] vermoedt dat de herkomst van de oranje tulband Chili is. Binnen de pompoenen wordt de Hubbard-cultivar genoemd, dat zijn die met bovenop een versmalling naar de steel. Noem het druppelvormig. Ze zijn vrij gangbaar, oranje, groen. De Hubbard is in 1857 geïntroduceerd en de herkomst is onbekend. De naam is naar Elisabeth Hubbard, de buurvrouw van zaadhandelaar James J. H. Gregory.
De cultivar zapallito komt uit Brazilië en zou rond 1880 via het Franse zaadhuis Vilmorin zijn geïntroduceerd.

De herkomst van Cucurbita moschata is vrijwel onduidelijk. [9] heeft het wel over ‘winter crookneck’, die het uiterlijk heeft van een gebogen kalebas, maar de kleur van een butternut squash (flespompoen). Het spoor is terug te leiden naar New England en, zo zegt [9] geteeld ‘form the earliest times’.

Van de vrij algemene Cucurbita pepo is de herkomst ook onbekend. De naam ‘squash’ zou afgeleid zijn want het woord dat de inheemse bewoners ervoor gebruiken. Ook deze komt uit het noord-oosten van de VS. De Nederlander Adriaen van der Donck, landeigenaar in Nieuw-Nederland sprak al over pompoenen (1642-1653) maar schreef dat de inheemsen ze quaasiens noemen.

In de vijftiende eeuw werd ze noordelijker al door de Inca’s gebruikt en c. maxima bereikte Noord-Amerika in de zestiende eeuw. Tot (na) de Amerikaanse burgeroorlog werd ze geteeld door zgn. native Americans, o.a. de Cherokee – wat wij Indianen noemen. Daarna spreidde de zaden zich uit over de gehele, inmiddels Verenigde Staten.


pompoen - Vincenzo Campi - uitsnede.jpgPompoenen, c. pepo en c. mixta (dus niet de reuzenpompoen c. maxima) werden al duizenden jaren voor Christus in het huidige Mexico geteeld. In Mexico zegt men zo’n 7000 v Chr. Maar in Ecuador zijn bewijzen gevonden die dateren van 10.000 v Chr. Dus 12.000 jaar geleden. (Lees de samenvatting van Science hier.)

Het moge duidelijk zijn dat de pompoenzaden na 1492, toen Columbus Amerika ontdekte, ras naar Europa kwamen. Vooralsnog werd ze voornamelijk in Zuid-Europa gegeten; in noordelijk Europa was het voornamelijk een decoratief ding (afbeelding is een uitsnede van De Fruitverkoopster van Vincenzo Campi – 1580). Vandaag de dag worden pompoenen op alle continenten geteeld, met uitzondering van Antarctica.


Productie

Er worden veel pompoenen geteeld over de wereld. In de VS was dit in 2008 alleen al 787.000 ton. China is koploper met een productie van 6,3 miljoen ton. Gevolgd door India, Oekraïne en dan pas de VS. In 2008 werd in Nederland toch nog 14.000 ton geproduceerd. Spanje en Italië zijn de grootste producenten in Europa, met resp. 320.000 en 520.000 ton. Volgens de FAO.

pompoen - morton illinois.jpgMorton, Illenois, heeft zichzelf als pompoenhoofdstad van de wereld verklaard. Typisch Amerikaans gedrag, zo vinden wij. Misschien wel Illenois’ gedrag, want Collinsville in diezelfde staat noemt zich mierikswortelhoofdstad van de wereld.


Grootste pompoen

pompoen - assepoester koets.jpgOveral in de wereld zijn er wedstrijden. Grote pompoenen komen van de c. maxima, en dan in het bijzonder de Hubbard. Atlantic Giant is de gangbare naam voor deze pompoen. Het record is in 2009 gezet op 782 kg (!) door ene Christie Harp.

Zo’n grote pompoen hebben we ook nodig in het verhaal van Assepoester en de koets die in een pompoen verandert. Of andersom. Het verhaal is in elk geval van voor Christus, veel ouder dan dat de pompoen in Europa zijn intrede deed. De Franse schrijver Perrault introduceerde in zijn versie o.a. de pompoen.


Culinair

Vrijwel alles van de pompoen kan worden gebruikt.

Pompoenblokjes op bakplaat.jpgOm met de bloemen te beginnen: deze kunnen net zo worden verwerkt als courgettebloemen. Vervolgens de pitten: deze worden geroosterd en gezouten gegeten, m.n. in Spanje en Mexico [7]. Spreid verse pitten over een bakplaat, bestrooi ze licht met zout en bak ze twintig minuten op 190o C.
Dan de olie: Pompoenpitolie wordt verkregen uit geroosterde pompoenpitten. In midden en oost(elijk) Europa wordt het gebruikt in de keuken. In Oostenrijk wordt het als een delicatesse ervaren.
En dan nu het vruchtvlees: Sommige pompoenen kunnen met schil en al worden verwerkt. Pompoenen worden zowel gebruikt in zoete gerechten (taarten), als in soepen of stoofpotten als in parten, geroosterd of gegrild.


Gezondheid

In de Amerika’s worden pompoenpitten ingezet als middel om wormen (ook lintwormen) te verdwijven en aandoeningen van de urinewegen. Gekookt vruchtvlees is goed voor de huid bij brandwonden.
Nadat de planten de overtocht naar de andere werelddelen maakten, werd ze in India tot de afrodisiaca gerekend. In Midden-Europa wordt het eten van de zaden als libido verhogend gezien en het zou de prostaat in goede conditie houden.[10]


Bewaren

pompoen - oogst.jpgAfhankelijk van de soort en de kwaliteit, twee tot zes maanden bij pakweg 10o C. In de kelder dus. Zorg er dan wel voor dat de pompoen rijp, onbeschadigd en schoon is en dat de steel er nog aan zit. Een flink stuk steel, dus zo’n 5 cm. Deze droogt in en “verkurkt”. Een korte steel of een steelloze pompoen is gedoemd te bederven. Je zou kunnen zeggen dat de steel de kurk op het vruchtvlees is.

Tip van [1]: als de bewaarruimte vrij vochtig is, de pompoenen insmeren met olie. In zijn boek ‘Gourds: Decorative and Edible for Garden, Craftwork and Table‘ (1963) adviseert John Organ ze eerst tien dagen tussen de 270 en 300 C bij een luchtvochtigheid van 80% te bewaren en daarna koel op te slaan. Dat blijven ze zeker zes maanden goed, aldus Organ.

[Noot MergenMetz: wij hebben dat nooit gedaan. Wij leggen mooie pompoenen, schoongeveegd in de kelder op houten planken.]

Voedingswaarde

Per 100 gram rauw pompoen:

calorieën 26 kcal
water 91,6 gr
eiwitten (proteïne) 1 gr
vet (lipiden) 0,1 gr
koolhydraten 6,5 gr
voedingsvezel 0,5 gr
suikers 2,76 gr
disachariden die, als ze er zijn, vormen een onderdeel van de koolhydraten
mineralen natrium 1 mg; kalium 340 mg; calcium 21 mg; magnesium 12 mg; fosfor 44 mg; ijzer 0,8 mg; koper 127 µg; zink 320 µg, mangaan 125 µg; selenium 0,3 µg
Vitaminen:
Retinol (A) 426 µg  (en bètacaroteen 3,1 mg en alfacaroteen 4,016 mg)
thiamine (B1) 50 µg
riboflavine (B2) 110 µg
niacine (B3) 600 µg
pantotheenzuur (B5) 298 µg
vitamine B6 61 µg
folaten (totaal – B11/ B9) 16 µg
foliumzuur 0
cobolamines (B12) 0
ascorbinezuur (C) 9 mg
Vitamine D 0
vitamine E (alfa-tocopherol) 1,06 mg
Vitamin K (phylloquinone) 1,1 µg
Aminozuren vrijwel alle essentiële en nogal rijk termen van 3 tot 54 mg
Lipiden:
Verzadigde vetten 52 mg
Enkelvoudig onverzadigd 13 mg
Meervoudig onverzadigd 5 mg
Cholesterol 0
Plantensterol 0
Flavonoïden: 0 uitgezonderd luteoline 1,6 mg

Nul is ook een waarde. Wat onbekend is, is niet ingevuld.

De pompoen wordt allerlei gezondheidswaarden toegedicht. Dat mag, maar geloof niet alles. Zo is het bijvoorbeeld raar dat we ergens aantreffen dat de pompoen veel foliumzuur bevat en onze officiële en toch niet onbeduidende bron [6] voor folic acid gewoon nul aangeeft (maar wel een waarde voor folaten).

zaden Uit minder betrouwbare bronnen: pompoenzaden bevatten veel eiwitten (proteïnen) en zink. Dat laatste is heilzaam voor de vruchtbaarheid van de man.
Zaden worden ook gebruikt om indringers in het menselijk lichaam te verdrijven: parasieten en lintwormen.

Teelt

De meeste pompoenen klimmen. Maar ze kunnen ook vlak worden geteeld (leg dan wel wat stro o.i.d. onder de vruchten).

Zaaien

 

medio april, in potjes binnen of onder glas (in kas). Kiemt bij 200 C in enkele dagen.
Uitplanten pompoen - zaailingen.jpgAls ze enkele bladeren hebben gevormd, na de IJsheiligen, dat is 12-15 mei. Dus als er geen kans meer is op nachtvorst. Officieel: als de grondtemperatuur zo’n 150 C is. Maar daar hebben wij nooit op gelet.
Oogst september – oktober

Bijen zijn de bestuivers

pompoen - vruchtbeginsel.jpgPompoenen dragen zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen aan dezelfde plant. Ze verschijnen in de bladoksels. Het zijn in principe  kruisbestuivers. De mannelijke bloemen verschijnen meestal eerder aan de plant; dit komt kruisbestuiving ten goede. De vrouwelijke bloemen kennen al een klein pompoentje, maar die groeit niet altijd uit tot een echte vrucht.
Butternut squash (c. moschata), is beter bestand tegen grote hitte en vochtigheid dan de “gewone” pompoenen. Misschien kunnen we het omgekeerd stellen: ze doet het niet zo goed in koelere zomers. Wij telen deze altijd in de koude bak.


Plantafstand: 1 x 2 meter, maar bij klimrekken kunnen ze dichter opeen staan. Wel 50 cm uiteen.

Water: Pompoenen moeten niet aan vochttekort lijden. Dus in droge periodes regelmatig water geven.


Bemesting

Pompoenen zijn vruchtgewassen. Ze houden van een voedzame, goed bemeste grond c.q. sterk met compost verrijkte grond. Sommigen telen ze op composthopen.


Bodem & standplaats

Op alle gronden, behalve zure zandgrond met een pH lager dan 5,7, aldus [1]. Zonnig is het beste.


Rassen

http://farm4.static.flickr.com/3158/2853301645_0ebc79c4b0.jpgTe veel om op te noemen. Gangbaar zijn: butternut squash; de hokkaido (de oranje pompoen in de herfst). De muscat de Provence (die mooie bruine gelobde – zie foto hiernaast) wil het soms, bij mooie warme zomers doen. (Wij zijn ermee gestopt; onze zomers zijn te kort en de groeitijd van het ding is te lang.)


Zaadteelt

pompoen - bloem.jpgIn principe makkelijk, maar er wordt nogal wat kruisbestoven, ook met komkommers e.d. Om zaadecht zaad te winnen moeten nogal wat afschermingsmaatregelen worden genomen. Of u moet maar één soort pompoen/komkommer/courgette/meloen telen.

Eigenlijk vind kruisbestuiving voornamelijk plaats binnen de familie. Dus een C. pepo kruist niet makkelijk en spontaan met een C. maxima of C. moschato. Er wordt gesproken van giftigheid. En er is zelfs een sterfgeval geweest. Dat komt (vermoedelijk) omdat sierpompoenen kruisen met hun consumptie-neven uit de pepo-familie. Bij twijfel eerst proeven: een pompoen hoort niet bitter te zijn.


Anders rest het met de hand bestuiven. Verse bloemen – nog niet diepgeel/-oranje, worden ’s morgens in alle vroegte met een zakje afgeschermd. De volgende morgen wordt een mannelijke (afgeschermde) bloem in contact gebracht met een vrouwelijke (afgeschermde) bloem.

Garden Organic heeft een fraai fact sheet hierover: Seed Saving Guidline No. 13. Die kunt u lezen als u lid bent.

  1. Hand pollinating cucumbers and their kin
  2. Hand pollination of squash
  3. Hand pollinating squash

Van de gewonnen zaden de grote dikke bewaren. Plat en klein wordt nooit wat.

Ziekten en belagers

pompoen - niet rot.jpg pompoen - rot.jpg

Slakken houden van jonge pompoenplanten. In de praktijk weinig. Wat meeldauw. Bij nat weer kunnen de vruchten gaan rotten. Bladluizen houden niet van courgettes, maar willen wel eens een virus overbrengen als ze per ongeluk de plant bezoeken.

Links

pompoen - klimrek.jpgAllerlei over pompoen en zaden (Duits/Nederlands)


Literatuur: [1] Food Plants of the World; [2] Handboek Ecologisch Tuinieren; [3] Planten voor Dagelijks Gebruik; [4] Groente & Fruit Encyclopedie; [5] Wikipedia 22-04-2010; [6] USDA National Nutrient Database for Standard Reference; [7] The Oxford Companion to Food; [8] Jane Grigson Groentekookboek; [9] Sturtevant’s; [10] Groot Handboek Geneeskrachtige Planten

Plaats een reactie

Verschijnt een à twee keer per maand. Met een breed scala aan onderwerpen uit het groenere leven en lekkere recepten.

Kijk in ‘spam’ of ‘reclame’ wanneer u niet binnen een paar minuten een e-mail ontvangt.