Onlangs verschenen in NRC en Groentenieuws een artikel over ’tomaten kweken zonder plant’. Niet alleen veel boeren, ook sommige Wageningse wetenschappers hebben niet veel op met natuur. Zij denken wel zonder te kunnen. Technologie heeft ze veel meer te bieden, denken ze.
Zo is Lucas van der Zee van de WUR bezig om die tomaten te telen zonder plant. Op een kunstmatig medium met voedingsstoffen en hormonen kweekt hij uit een bloemknopje direct een tomaat, zonder de ballast van wortels, stengels, bladeren en allerlei vervelende ziektes. Volgens Van der Zee zou deze productiemethode zelfs op een duurzame wijze kunnen bijdragen aan voedseltekorten als gevolg van klimaatproblemen, zo stelt hij in een artikel op 2 januari in de NRC. Lees hier ook zijn verhaal in het vakblad Onder Glas, of download het artikel in Trends in Biotechnology (PDF) of hier de publicatie van Universiteit Utrecht.
Ondanks de natuur
Het lijkt pure sciencefiction, maar ik denk dat ‘we’ het kunnen: Nederland is al wereldkampioen tomaten telen. Dat hebben we bereikt, niet dankzij, maar ondanks de natuur.
Aardgas en lampen
In Midden- en Zuid-Amerika teelt de mens al een paar duizend jaar tomaten en in Zuid-Europa kennen ze de vrucht sinds Columbus (lees hier alles over de geschiedenis van de tomaat), maar het natuurlijke klimaat in ons kikkerlandje was voor deze subtropische groente te koud. Tot we ruim een eeuw geleden de kas uitvonden en de natuurlijke kou konden buitensluiten. Sinds aardgas in Slochteren bijna gratis beschikbaar kwam, was natuurlijke warmte helemaal geen beperking meer. Het schaarse natuurlijke zonlicht werd aangevuld of vervangen door lampen; eerst kwiklampen, toen hogedruk-natriumlampen en tegenwoordig ledlampen met uitsluitend de rode en blauwe kleur, omdat men had bedacht dat planten andere golflengten niet nodig hebben. Ook de grond met natuurlijke microorganismen bleken overbodig; steriele teelt op steenwol, water en kunstmest is nu de norm. Het kasklimaat wordt computergestuurd.
En zo produceren we nu in Nederland meer dan 100 kilo tomaten per vierkante meter, 700 tot 900 miljoen kilo per jaar (traditionele tomatenteelt in de vollegrond in Italië of Mexico levert 5 tot 15 kilo per m2 op).
Zonder de natuur
Net nu ik dacht dat alle natuur uit de tomaat is verbannen, blijkt het nog beter (of erger?) te kunnen. Lucas van der Zee vroeg zich af: waarom een hele plant telen met alle verspilling die daarbij komt kijken, als we alleen de vruchten nodig hebben?
Neem een pil
Als het hem lukt wordt hij heel rijk. Behalve als iemand de volgende vraag stelt: waarom zou je een tomaat telen als je dezelfde voedingsstoffen ook in een pil kunt stoppen? Waarom zou je afhankelijk zijn van al die ingewikkelde natuurlijke processen als je veel efficiënter hetzelfde kunt bereiken met een synthetisch proces? In de filosofie van de onderzoekers nog duurzamer en natuurvriendelijker. Ik denk dat het tegenovergestelde waar is.
We weten weinig en nog zo veel niet
Want het werkt natuurlijk niet zo. Verreweg de lekkerste tomaten die ik ooit geproefd heb, kochten we op een markt in Zuid-Frankrijk, rijp geplukt en in de vollegrond geteeld. Je proeft gewoon de zon in de tomaat – maar dat is heel onwetenschappelijk geformuleerd. Het punt is: er zitten duizenden chemische stoffen in een plant en we weten maar van een fractie of en waarom die er zijn. (Er zijn zelfs stoffen in vollegrondsgroenten aangetoond die afkomstig kunnen zijn van micro-organismen die op steriel geteelde groenten niet voorkomen.) De wetenschap biedt ons slechts wat we kennen en begrijpen. Dat zijn een handje vol nutriënten; als die er in zitten is het goed. Maar de natuur heeft ook nog 90% wat we niet weten.
Darmflora
Zo vermoeden we dat ultrabewerkt – lees: uitgekleed – voedsel een negatieve invloed heeft op onze darmflora, terwijl onze darmflora invloed heeft op weerstand tegen allerlei ziektes en aandoeningen. Ligt dat aan conserveringsmiddelen, die immers bedoeld zijn als gif tegen micro-organismen, of ligt het aan het raffineren van grondstoffen, waardoor alles wat ons niet nuttig lijkt weggezuiverd wordt?
Wat natuur betekent
Het probleem zit hem niet in de de goede bedoelingen van onderzoekers die op zoek zijn naar mogelijkheden om onze enorme wereldbevolking te voeden. Het probleem is dat zij niet lijken te begrijpen wat natuur werkelijk betekent. Natuur is niet iets waar wij buiten of boven staan. Natuur is niet iets wat vervangen kan worden door technologie. Natuur is leven. Natuur is overal, het zit in ons, het zit in ons voedsel. In de natuur is alles met elkaar verbonden.
Boeren zeggen: no farmers, no food. Maar daar gaat aan vooraf: no nature, no life.
Nu wil ik niet beweren dat we helemaal terug moeten naar de natuur. Het bestaan van ruim acht miljard mensen op aarde, is gebaseerd op drie peilers: natuur (leven), cultuur (o.a. landbouw) en wetenschap/technologie (welvaart). De echte uitdaging voor de wetenschap is om de balans tussen deze drie peilers niet te verstoren. Want dan vallen we vroeg of laat om.
(Waarom juist natuur, cultuur en technologie de drie peilers zijn waarop de mensheid rust, graag een volgende keer)
