Radijs

Raphanus sativus subsp. sativus

Radijs, knollekes (Nederlands); radish (Engels); Radies (Duits); radis (Frans); rábano (Spaans); ravanello (Italiaans);


Radijs - bosje in de zon.jpgRadijs behoort tot de kruisbloemigen – Cruciferae of Brassicaceae. Beide Latijnse familienamen zijn toegestaan. De laatste is wel een heel stevige hint: het is in die zin familie van de kolen. (Maar ook van Judaspenning, pinksterbloem en nog veel meer.)
De geslachtsnaam raphanus, hoewel Latijn, komt van het Grieks en betekent ‘snel groeiend’. (Komt daar het Nederlandse ‘rap’ vandaan? Hoewel het etymologisch woordenboek daar anders over denkt.)
Radijs komt van het Latijn radix dat wortel betekent.
Het is een grote familie, waartoe ook de rammenas (zwarte radijs,Raphanus sativus var. niger), rettich (Duits voor witte rammenas), daikon en meer behoort. Dit zijn wel andere cultivars. Radijs is er van kogelrond tot lang en dun, als een wortel. Rood, groen, geel, wit, zwart. Oorspronkelijk is het grijs/geelgrijs van kleur.


Historie

Naturalis Historia - PliniusVermoedelijk komt de radijs uit China. Als groente was het al goed bekend bij de Grieken en de Romeinen.
Plinius merkt op dat radijs winderigheid veroorzaakt, zoals bij de meeste kruisbloemigen (kolen). De Romeinen kenden wat verschillende radijssoorten: o.a. die van Algidan (een Toscaanse berg, 22 km van Rome) en de Syrische. Voorts zegt hij dat het in losse grond moet worden gezaaid en dat het koude minnend is. “In Duitsland doen ze het zo goed, dat ze zo groot als een baby zijn”. Men vermoedt dat Plinius zich vergist, het zou om (suiker-)biet gaan.
Wilde vormen van radijs, zoals knollen en mosterds, komen overal in Azië en Europa voor. Raphanus raphanistrum (knopherik)wordt als voorvader van de huidige radijs gezien [8].

Horatius schreef dat sla en radijs dingen zijn die de lusteloze maag stimuleren. Plinius de Oudere schreef er over in zijn Naturalis Historia (1e eeuw na Christus). In deel 4 gaat hoofdstuk 26 over radijs.


In de tempel te Delphi, gewijd aan Apollo, staan modellen van rapen, bieten en radijzen, in resp. lood, zilver en goud. De Grieken hechtten namelijk grote waarde aan de goede eigenschappen van deze knol. Plinius schrijft er gekscherend over. Volgens [6] is het een radijs, volgens andere bronnen een rammenas.


Radijs - ijskegelsMaar vreemd genoeg is er geen archeologisch bewijs van voor die tijd, waardoor aangetoond zou kunnen worden dat radijsjes al langer worden geteeld [5]. Doch [1] stelt dat de teelt onafhankelijk en parallel in China en het Midden-Oosten is opgepakt. Uit vondsten blijkt dat radijs al 3000 v Chr in Egypte bekend was en zeker rond het jaar nul ook al in China. (Dat correspondeert in elk geval met de Grieken en de Romeinen.)
Bij de bouw van de piramide van Cheops kregen de arbeiders ui, radijs en knoflook te eten [6].


Albertus MagnusU zou hieruit kunnen opmaken dat het radijsje eigenlijk min of meer altijd algemeen bekend zou zijn in Europa en dus ook De Lage Landen. Maar toch…. Met de val van het Romeinse Rijk lijkt ook de radijs te verdwijnen. Grote radijzen (rammenas e.d.) zijn eerder bekend dan de kleine radijshes. In de 13eeeuw worden grote radijzen door Albertus Magnus beschreven. Sommige bronnen spreken ervan dat de (kleine) radijs pas in1548 in Groot-Brittannië werd ingevoerd – oké, daar kunnen we ons iets bij denken – en andere zeggen dat het pas in de 16e eeuw in Midden-Europese bronnen wordt genoemd. (Dat past bij 1548.) En pas de laatste tweehonderd jaar gemeengoed is geworden.

In 1937 verscheen de Nederlandse film Bleeke Bet. Daarin wordt de radijswals gezongen.


In de Mexicaanse stad Oaxaca wordt op 23 december La Noche de Rábanos gehouden, de Nacht van de Radijs. De Spanjaarden hadden de radijs in Mexico geïntroduceerd. Groentekooplieden maakten hun groenten aantrekkelijkerd door er beelden van of mee te maken. Dat was een groot succes, en werd in 1897 tot een officiële competitie tussen, thans, kunstenaars. Traditie in Oaxaca. Het doet wat denken aan het Nederlandse bloemencorso.


Culinair

Radijs - bosje Rudolf.jpg“Radijs maakt de smaakpapillen schoon en klaar voor drank en eten.” Aldus Jane Grigson [6]. Dat sluit wel aan bij wat Horatius zei (zie hiervoor).
In elk geval, de knolletjes (de opgezwollen hypocotyl) worden gegeten voor hun scherpe maak. Deze wordt veroorzaakt door mosterdoliën – de zgn. glucosinolaten.
Radijs wordt heel gegeten, (in plakjes) in salades maar ook gekookt of geroerbakt. Geraspt komt het ook voor in Japanse gerechten en schotels.
Jane Grigson [6] houdt niet van radijs. Ze heeft in haar Groentekookboek geen enkel gerecht opgenomen.
“De enige radijssalade die ik echt lekker vind is een Marokkaans gerecht dat Claudia Roden heeft opgenomen in haar boek over het eten in het Midden-Oosten.” Waarvan akte.
Pas gekiemde radijs wordt als zgn. daikon-kers gegeten. En ja, er wordt zelfs radijssap gemaakt.
Het loof van radijs kan in salades worden gebruikt of worden gekookt c.q. gestoomd, net als ander bladgroen.


Bewaren

Als u ze niet zelf teelt: koop radijs altijd met loof en wortel en koop ze met stevige knollen. In de zomer zijn de kleinere het lekkerst. ’s Winters de grotere.
Het groen van radijs wordt ook wel gegeten. Als u radijs in de koelkast bewaart, maakt u ze dan tevoren schoon. D.w.z. groen en wortels eraf. Goed verpakt zijn de knolletjes dag of vijf in de koelkast houdbaar. Het loof een paar dagen.
Invriezen. Kan. Maar vanwege het hoge watergehalte scheurt de radijs. Dus (a) eerst goed wassen, (b) in stukken snijden, (c) twee à drie minuten blancheren en direct in ijskoud water terugkoelen en (d) goed uit laten lekken en (e) invriezen.


Voedingswaarde

Per 100 gram rauw:

calorieën16 – 20 kcal (laag, dus)
water95,27 gr
eiwitten (proteïne)0,68 gr
vet0,1 gr (32 µg verzadigde vetzuren)
koolhydraten (sacharine)3,4 gr
voedingsvezel1,6 gr
suikers1,86 gr (sucrose 0,1 gr, glucose 1,05 gr, fructose 0,71 gr)
mineralenmatig: calcium (25 mg), ijzer (0,34 mg), magnesium (10 mg), fosfor (20 mg), kalium (233 mg) en nog wat zink, koper, mangaan, selenium en natrium
vitamine A0
bèta cartoteen
(pro-vitamine A)
4 µg

bèta caroteen is een provitamine, dus, om het simpel te zeggen, het wordt gebruikt om door de lever vitamine A aan te maken. Retinol – de echte vitamine A – is dus niet plantaardig. Maar uit 12 eenheden bèta caroteen wordt 1 eenheid vitamine A gemaakt.

thiamine (B1)12 µg
riboflavine (B2)39 µg
niacine (B3)254 µg
pantotheenzuur (B5)165 µg
vitamine B671 µg
folaten (totaal – B9)25 µg
ascorbinezuur (C)14,8 mg
vitamine D0
vitamine E (alfa-tocopherol)0
Vitamin K (phylloquinone)1,3 µg
Cholesterol0
AminozurenEen trits van alles wat.

Blanko waarden zijn onbekend. Dit is alles wat we hebben kunnen vinden [10].

Heilzame werking
Radijs zou goed zijn tegen eczeem en andere huisaandoeningen, astma en andere longaandoeningen, goed voor de lever, spijsvertering, schildklierwerking en het hart. Ten aanzien van de schildklier wordt door andere bronnen gewaarschuwd om juist geen radijs te eten. Radijs zou de opname van jodium tegen gaan en jodium is juist nodig voor goede schildklierwerking. Maar gelukkig, andere bronnen zeggen dat radijs helpt tegen een tè actieve werking van de schildklier. Hetgeen het weer een beetje logisch maakt. Enfin, we zijn geen arts of biochemicus, dus we gaan hier niet nader op in; het is maar dat u het weet.


Teelt

Zaaien

Radijs - kiem

Vroeg
Februari, maart onder koud glas
Maart tot half april buiten
Herfst
Juli en augustus, buitenLater zaaien, d.w.z. meer naar de zomer, veroorzaakt te snelle groei, waardoor de radijzen voos worden. Als u het dan persé wilt, kies dan een beschaduwde plek.
Zaai ronde radijs niet diep (½ cm), kegelradijs mag op 2 cm worden gezaaid.
Uitplantenn.v.t. er wordt ter plekke gezaaid
OogstEen week of vier, vijf later
Radijs - in rijtjes.jpgPlantafstand: 2 cm in de rij; 10 cm tussen de rijen.

Water: Voortdurend vochtige grond is goed.

Het scheuren der radijs komt door te late oogst èn door onregelmatige vochtigheid van de bodem.

Tip: Radijs wordt, omdat het zo ‘rap’ kiemt, ook gebruikt als markeerder. Dus tussen traag kiemend zaad zaaien.

Tip: Voze radijzen drijven in water.

Bemesting

Radijs - drie op een rijGeen aparte bemesting. Gezien het feit dat het tot de brassica behoort, is het aannemelijk radijs bij de kolen te zaaien. Maar radijs mag niet te veel stikstof, daardoor ontstaat namelijk meer loof. Kalium is oké. Geen verse mest of compost. Dat alles pleit voor het wortelgroentenbed, maar doe dat maar niet als het latere (herfst-)teelt betreft. Tussen erwten, bonen en sla kan het ook worden gezaaid. Bij herfstteelt bestaat namelijk grotere kans op knolvoet; zaai dan toch maar in het kolenbed.


Bodem & standplaats

Voorkeur is zandgrond. In klei ontwikkelen ze veel loof. Maar in principe is alle grond oké (zie hiervoor). Zonnig, maar als de zomer nadert, (lichte) schaduw.

Rassen

Er zijn er te veel om op te noemen. Wij hebben leuk succes met Rudolf. Makkelijk, geen aantastingen.
Vroeg: Rudolf, Saxa, Rode Scharlaken, Ronde Witte, enzovoorts
Herfst: Cherry Belle, Riesen van AsperenOude rassen:
French Breakfast (1865), Gournay Lange Paarse (1858), Chinese Rose (1843, herfst), Sparkler (1885, de bovenste helft is helder rood, de onderste helft wit. En een scherpe scheidslijn ertussen.)

Zaadteelt

Het beste is de vroege teelt hiervoor te gebruiken. Oogst zoals normaal, maar plant de knolletjes met 30 cm tussenruimte voorzichtig weer uit. Kort het blad dan in tot een centimeter of twee, om te veel verdamping te voorkomen terwijl de wortels opnieuw grip in de grond krijgen.
Van voze radijzen wordt geen zaad geteeld.
Zaad is ca. vijf jaar houdbaar.


Ziekten en belagers

Een kruisbloemige, een brassica, is gevoelig voor knolvoet. Maar radijs is zo snel. Enfin, bij herfstteelt kan knolvoet optreden. Gezien wisselteelt en de uitbanning van ziekten, is het aan te raden den toch in het koolbed te zaaien.

Koolvlieg. Tja. Het enige dat helpt is insectengaas of de koolkraag.


Literatuur: [1] Food Plants of the World; [2] Handboek Ecologisch Tuinieren; [3] Planten voor Dagelijks Gebruik; [4] Groente & Fruit Encyclopedie; [5] Wikipedia 30-01-2012; [6] Groentekookboek, Jane Grigson; [7] USDA Nutrient Database for Standard Reference 30-01-2012; [8] Vegetables in South-East Asia (Herklots);[9] The Oxford Companion to Food

Plaats een reactie

Verschijnt een à twee keer per maand. Met een breed scala aan onderwerpen uit het groenere leven en lekkere recepten.

Kijk in ‘spam’ of ‘reclame’ wanneer u niet binnen een paar minuten een e-mail ontvangt.