Sla

Lactuca sativa
Sla (Nederlands); Gartensalat, Kopfsalat (Duits); lettuce (Engels); laitue (Frans); lattuga (Italiaans); lechuga (Spaans)

Eerst even dit: Sla of salade? Is het de slaplant lactuca of het gerecht? Of beide? Het woord sla is afgeleid van salade. En dat betekent iets als ‘gezouten spijs’. Reeds in de veertiende eeuw komt het woord ‘salade’ in Frankrijk voor. Het ‘sal’ staat voor het Latijnse woord voor zout: sal. Sla of salade staat dus in de eerste plaats voor het gerecht. Pas later is de plant – of beter: het ras – eraan gekoppeld.Lactuca is het woord dat de Romeinen aan kropsla gaven. Kropsla heette vroeger in onze gebieden latuw of latouwe. Dat weer verwantschap vertoont met het Engelse ‘lettuce’ en het Franse ‘laitue’. (Foto: vierjaargetijdensla)

Historie

Van oorsprong uit het Middellandse Zee-gebied en Klein Azië. Het cultuurgewas, zoals we dat nu kennen, komt vermoedelijk voort uit het wilde lactuca serriola – oftewel in het Nederlands: kompassla, een hier algemeen voorkomende plant in wegbermen, verstoorde (bouw-)gronden, enz.
Vroege typen cultuur sla, en dan praat je over 4.500 v. Chr. in Egypte, waren vermoedelijk losbladig. Kropsla is in de Middeleeuwen ontstaan. (Schilderij: Georg Flegel 1566 – 1638 met sla linksvoor.)
Sla heeft een lange geschiedenis. In het oude Egypte kreeg de vruchtbaarheidsgod Min sla als offergerecht, omdat men dacht dat het een afrodisiacum (lustopwekkend middel) was. Ook de Assyriërs (2000 – 612 v Chr) vonden dat en die gingen sla echt verbouwen. In de achtste eeuw voor onze jaartelling stond sla in de tuin van koning Merocach-Baladan in Babylon. In het oude Griekenland was sla onderdeel van een gezond dieet. Er waren dan al verschillende soorten sla bekend. De zgn. witte sla werd door de Grieken papaversla genoemd (aldus Romeins staatsman en schrijver Plinius). Dit vanwege het witte melksap, dat licht slaapverwekkend is (in grote doses giftig). Dit witte melksap is de reden dat sla in het Latijn lactuca, (lac is Latijn voor melk) wordt genoemd.

Slasoorten

Vroeger, zo’n dertig, veertig jaar geleden, kenden we in dit land eigenlijk alleen maar de gewone groene kropsla, de zogeheten botersla. Thans onderscheiden we:

Stengelsla (celtuce)

Lactuca sativa var. asparagina

SnijslaLactuca sativa var. foliosa / crispa
PlukslaLactuca sativa var. foliosa
KrulslaLactuca sativa var. foliosa
Kropsla / boterslaLactuca sativa var. capitata
IJsbergslavoortgekomen uit het Batavia-type van de kropsla
Bindsla / Romeinse slaLactuca sativa var. longifolia

In het Engels heet bindsla ‘cos lettuce’, omdat men denkt (dacht) dat deze vorm van het Griekse eiland Kos kwam.

MolslaTaraxacum officinale – dit is geen echte sla, maar gebleekte paardenbloem
VeldslaValerianella locusta– dit is geen echte sla, maar een valeriaan

Er zijn heel veel typen sla die binnen een variëteit vallen. IJsbergsla is een in de VS doorgeselecteerde Batavia- of Laibacher Eis-sla. Een kropsla met gekarteld blad. De teelt is als kropsla. Het heeft weinig met ijsbergen te maken, anders dan de bergen ijs die op de kisten sla werden gelegd bij het transport van west naar oost-VS. (Foto: ijsbergsla)
Bij snijsla, krulsla en pluksla oogst je niet de hele krop, maar snijdt, knipt of plukt blad. De krulsla vormt rozetten en door van elk rozet wat blad te plukken, blijft de plant bestaan en groeien. Als je knipt: knip dan enkele cm’s van de grond, zodat het hart van de plant in tact blijft.

Culinair

Er kan heel veel met sla. Meest wordt het blad rauw – met een dressing – gegeten. Het buitenste blad van kroppen wordt verwijderd, net als het stammetje. Of men gebruikt losbladige sla (snijsla, pluksla, krulsla – lollo rosso, bijv.)
Sla kan ook tot soep worden verwerkt, gesmoord of geblancheerd worden (in pastagerechten), gewokt of gegrild (m.n. de kleine stevige bindsla’s).

Bewaren

Kropsla (botersla) bewaart niet erg goed. Enkele dagen in de koelkast. Zorg ervoor dat het blad vochtig blijft (plantenspuit). En als je het tegen uitdrogen in plastic wilt bewaren, krijg je rot. IJsbergsla is het tegendeel. In een plastic zak een week in de koelkast.
Als je lang van sla wilt genieten: teel dan het hele jaar door.

Voedingswaarde

Per 100 gram (kropsla):

caloriënzeer laag: 13 kcal
water95,63 %
voedingsvezel1,1 gram
suikers1 gram
mineralenredelijke hoeveelheid (calcium, kalium, fosfor, ijzer)
vitamine Abeetje
vitamine Bzeer weinig tot geen m.u.v. B11 (foliumzuur)

Bladgroenten bevatten over het algemeen veel foliumzuur, dat belangrijk is voor o.a. de aanmaak van witte en rode bloedlichaampjes.

Sportende vrouwen lezen dit artikel.

vitamine Cgering: 3,7 mg
vitamine K102 microgram
zeaxanthine1223 microgram (goed voor uw netvlies)
Grofweg gesteld bevat sla wat mineralen en vitaminen, maar is van geringe voedingswaarde.
Nitraten en nitriet. Sla, geteeld in donkere perioden van het jaar, de winter dus, bevat veel (meer) nitraten. Die worden in het lichaam omgezet in nitriet. En dat is slecht voor zwangere vrouwen en babys’. Nitrieten worden – indirect – ook kankerverwerkkende eigenschappen toegedicht. Maar het kent ook een antibacteriële werking.

Teelt

ZaaienIn principe vrijwel hele jaar door (160 C is de optimale kiemtemperatuur) in bakjes, in zaaibedjes of ter plekke, dun, in de rij (uitdunnen). 0,1 – ½ cm diep. Voor reguliere (zomer-) teelt, zaait u vanaf pakweg begin april tot begin juli.
Als u in zaaibakjes zaait, kunt u tussentijds nog eens verspenen in kleine potjes.
Als u in perspotjes zaait, doe twee zaadjes in een potje.
UitplantenBij reguliere buitenteelt: van april tot September.
OogstEen maand of wat later na het uitplanten.
zaailingen
uitgeplant
plantje
mini kasje

rijtje snijsla
kaboutersla in wording

Teeltvormen: Eigenlijk kan sla vrijwel het hele jaar door worden geteeld. Niet geoogst. Er valt een gat tussen pakweg eind oktober en begin april. Vroege teelt (weeuwenteelt: zaai in november onder koud glas, verspeen in december in de koude bak) levert in april al kroppen sla. Tijdens de winter, bij vorst, de koude bak wat beschermen.

Plantafstand: kropvormende sla 30 cm in de rij; 30 cm tussen de rijen. Snijsla gaat op de rij.

Water: Regelmatig gieten of sproeien in droge perioden. Het blad van sla bestaat vnl. uit water en verdampt ook veel vocht.

Bemesting

Veel compost. Sla is een bladgroente en heeft vochtnodig. Compost is (a) voedzaam en (b) vochtvasthoudend.

Bodem & standplaats

In principe op alle gronden, mits voedzaam. Neutrale grond is het beste. Te zure grond is niet goed. Op zandgronden is kropsla losser van blad. Zware grond geeft een tragere groei en een vaste krop.

Rassen

Oude rassen: vierjaargetijdensla (roodwonder, Besson rouge), Bunte Forellenschuß (erg mooi, gespikkeld); meikoningin; wonder van Voorburg; rouge d’hiver (winterras); Dorée de Printemps; stoke; kaboutersla (little leprechaun – bindsla); lollo rosso (krulsla)
Nieuwe rassen: te veel om op te noemen. Little gem is een dankbare kleine bindsla waarvan ik niet weet of ie oud of nieuw is.

Zaadteelt

Je kunt makkelijk zelf zaad winnen. Sla is een eenjarige zelfbestuiver. Kruisbestuiving door insecten is ook mogelijk. Laat de sla schieten en bloeien. (Als de bloemstengel moeilijk door de krop komt, de krop voorzichtig wat insnijden.)
Drie tot vier weken na de bloei is het zaad rijp en worden er zaadpluisjes gevormd. (Vergelijk de paardenbloem.) Snijd de stengel af en laat ‘m drogen, omgekeerd boven een doek. Als de stengel volledig droog is, kan het zaad worden verwijderd. (Door te kloppen en het pluis eraf te wrijven. Blaas het kaf van het zaad.)

Ziekten en belagers

Slakken. Slakken. Slakken. En dan komt de rest: wurmen, luis, muizen en vogels. Maar dat is minder dan de schade van slakken. Bij ijsbergsla wil in regenachtige perioden rot op treden. Bewatering ervan kan beter niet van boven geschieden, maar vlak over de grond, zodat de krop zelf droog blijft.

Literatuur: [1] Food Plants of the World; [2] Handboek Ecologisch Tuinieren; [3] Planten voor Dagelijks Gebruik; [4] Groente & Fruit Encyclopedie; [5] Wikipedia 12-06-2008 [6] USDA National Nutrient Database for Standard Reference [6] Groentekookboek

Plaats een reactie

Verschijnt een à twee keer per maand. Met een breed scala aan onderwerpen uit het groenere leven en lekkere recepten.

Kijk in ‘spam’ of ‘reclame’ wanneer u niet binnen een paar minuten een e-mail ontvangt.