De Eetbare Bostuin

Voedsel produceren en biodiversiteit kunnen goed samengaan. In een efficiënte en mooie tuin, tuinderij of park. Daarom is er nu een vijfdaagse training ‘Eetbare bostuin’

Door Lucas Brouns

Een bostuin is als een akker met meerdere lagen: oogst van bomen, klimplanten, struiken, kruiden, groentes en wortels.

In de natuur vind je de meeste biodiversiteit in bosranden en aan oevers. Zo’n bosrand kun je oprekken tot een hele tuin: een stadstuin, een tuinderij of een groter voedselbos met hogere en lagere planten.
Een bostuin is eigenlijk een akker met meerdere lagen: er is oogst van bomen, klimplanten, struiken, kruiden, groentes en wortels. Een groot deel van de aanplant bestaat uit vaste planten, wat op termijn het onderhoud beperkt maakt.


Het is mogelijk in augustus 2012 een vijfdaagse opleiding voor het aanleggen van een eetbare bostuin te volgen. Zie onderaan dit artikel.

??

Evenwicht

Biodiversiteit staat niet tegenover efficiënte voedselproductie, ze is er juist de kern van. Diversiteit in gewassen (meer eetbare soorten planten) betekent veerkracht: mochten dit jaar de tomaten slecht gaan, dan gaat de knolselderie bijvoorbeeld goed. Diversiteit in plantensoorten lokt ook een diversiteit aan diersoorten. Die dieren op hun beurt voorkomen plagen: ze houden hinderlijke insecten, slakken, aaltjes en schimmels in evenwicht.


2000 Eetbare soorten planten

Eetbare bostuin - Martin Crawford met oca
Martin Crawford oogst oka in zijn bostuin (maart 2012)

Er zijn circa tweeduizend eetbare soorten planten voor ons klimaat geschikt, waarbij de soort ‘kool’ als één soort telt en dus de koolrabi, broccoli, tuinkers en mosterd niet als aparte soorten worden meegeteld maar als één soort gelden van die tweeduizend

Kijken we nu naar de volwassen bostuin van Martin Crawford, dan zien we in alle lagen interessante oogst. De verscheidenheid gebiedt ons hier heel summier te zijn wat betreft het aantal soorten. Op de grond groeien Turkse raket, slingert een Nepalese framboos, en er staan wilde knoflook, eeuwige prei en zwartmoeskervel. Verder is er een flink stuk met aromatische kruiden voor het insectenbestand. Tussen de vele soorten bomen vallen de peperboom en de geknotte linde op. De linde staat er voor de jonge blaadjes, die in de salade gaan.


Opbrengst

Eetbare bostuin - Kleine stadstuin
Kleine stadstuin

Crawfords bostuin is bedoeld voor educatieve doeleinden, dus hij heeft erg veel soorten op zijn 0,8 hectare staan. In een productietuin zou je kiezen voor minder soorten en dus meer kilo’s opbrengst per soort, omdat je voor groentepakketten of voor de markt produceert. Hetzelfde educatieve doel geldt op Bostuin Ketelbroek (Groesbeek) en op de educatieve tuinen van de Permacultuur School Nederland in Utrecht. Evengoed is het interessant om te zien dat Crawford zich op vele vlakken goed kan redden in zijn vijftien jaar oude bostuin: eucalyptusblaadjes voor als je verkouden bent (om te stomen), Turkse raket voor de salade, heel veel fruit en kruiden, bamboescheuten om in het vroege voorjaar aspergegerechten te bereiden.


In dit fragment uit de BBC-documentaire A Farm for the Future wordt Crawford geïnterviewd door Rebecca Hosking:

Het ontwerpsysteem permacultuur is kijken hoe ecosystemen in de natuur in elkaar zitten, en daar vervolgens de functies uit ontlenen die we kunnen gebruiken voor een duurzame manier van landbouw, huizenbouw en economie. Landbouw kan in dit geval een tuinderij van enkele hectaren zijn met productie voor de markt, maar ook een kleine stadstuin voor kruiden en bessen; de invulling van wat mogelijk en rendabel is, verschilt dan natuurlijk.


Levende tuin

Eetbare bostuin - Kleine stadstuin 2Dit artikel schrijf ik in een tuin die zes jaar geleden een achterplaats was met terrastegels, en verder worteldoek en daarop grind. Nu is het een stads oase (50 m2) met zonnige plekken en schaduwplekjes, en in de meeste seizoenen ook een egel die er woont. Eigenlijk hadden we in het wilde schaduwhoekje met clematis, braam en bruidsluier ook een merelnest maar omdat in deze arbeiderswijk zo veel katten wonen (geen natuurlijk evenwicht) is dat gesneefd. Op de hop komt soms een gehakkelde aurelia. In de hazelaar of de druif overnacht regelmatig een meikever. Ik oogstte vandaag talloze (doornloze) bramen en frambozen. Straks komen de appels en druiven. Bijna het hele jaar hebben we tijm, salie, dropkruid, pepermunt en peperkers. Intussen staan nieuwkomers als zaailingen in een kasje: klimmende meerjarige (kaukasische) spinazie en roze winterpostelein (ook meerjarig, en eveneens schaduwtolerant). Verder doen op de schaduwplekjes het longkruid en het lievevrouwenbedstro het goed. Op de zonnige plekken is ruimte voor twee terrasjes om te zitten, en voor kiwi’s, tomaten en kleine fruitboompjes.

Houtwallen

In 2006, net voordat ik in deze Utrechtse woning met stadstuin kwam, werkte ik in de Zuidoost-Beemster bij De Knotwilg. Een tuinderij van drie à vier hectare, welbekend van de biologische boerenmarkt in de Amsterdamse Jordaan en in Den Haag. Deze tuinderij is eigenlijk een mengeling van een stuk of twaalf akkers van honderd bij honderd meter, met houtwallen, een vijver, bessenhagen en om het perceel heen nog een dikke bosrand. Een eiland in de polder met een stevige, diverse productie. Hier staan de groentes, bonen, knoflook, aardappels en aardbeien natuurlijk op rijtjes, om het werken praktisch te houden. Er is ook gewoon een kleine tractor en maaimachines, zoals op alle tuinderijen. Het verschil is dat er hier wel buffers zijn voor de natuurlijke vijanden van ‘onze plagen’.


Eetbare bostuin - Samenland randen en hagen
Randen van appelbomen en bessen langs bedden met eenjarige groentes
Op permacultuur-boerderij Samenland, in België, hetzelfde verhaal: randen van appelbomen en bessen rondom langgerekte bedden met eenjarige groentes voor de markt. De appels en bessen zijn natuurlijk eveneens om te verkopen aan winkels en abonnees. In de polytunnel met tomaten en komkommers lokt meteen bij de deur een bos koriander roofinsecten naar binnen. Deze schets om aan te geven dat het concept ‘bostuin’ niet vastomlijnd is, maar een vervolg op polycultuur. De bostuin, of het voedselbos, heeft meerdere lagen. Die lagen hoeven niet per se over elkaar heen te hangen, dat hangt af van hoeveel ruimte je hebt, op welke schaal je werkt, en welk doel je tuin heeft.


Agroforestry

De bodemvruchtbaarheid wordt door de planten zelf op peil gehouden

Eetbare bostuin - tuinslangEen eetbare bostuin is een tuin die is ontworpen naar de structuur van een jong bosgebied, en waarin planten staan die (direct of indirect) nuttig zijn voor mensen. De bodemvruchtbaarheid wordt door de planten zelf op peil gehouden: stikstof fixerende bomen, klimmers en struiken bijvoorbeeld, en ook mineralenverzamelaars die voedingsstoffen uit diepere grondlagen oppompen (smeerwortel, paardenbloem, zuring, etc., die je nu en dan boven de grond afknipt als ze in de weg staan). De meeste planten in een goed ontworpen bostuin hebben meerdere functies: voor de oogst, maar bijvoorbeeld ook voor het bodemleven en voor het lokken juist afleiden van insecten. De bodem is in de meeste perioden van het jaar bedekt met planten. Zo blijft de bodem vruchtbaar. De diversiteit aan soorten zorgt voor een veerkrachtig ecosysteem.


Training

Nu is er een permacultuurtraining om te leren hoe een bostuin werkt: de ecologische principes, de toepassingen van vele soorten planten, en hoe je een succesvolle tuin ontwerpt.

Nu is er een permacultuurtraining om te leren hoe een bostuin werkt: de ecologische principes, de toepassingen van vele soorten planten, en hoe je een succesvolle tuin ontwerpt. Maar ook praktisch: met welke factoren hou je rekening bij het ontwerpen? Welke elementen moet je observeren voordat je naar de tekentafel gaat? In deze cursus maken we een ontwerp voor een nieuwe bostuin, die we ook daadwerkelijk gaan aanleggen op de laatste dag van de training. Je doet dus ook ervaring op met zaaien, planten en gereedschapsgebruik. Met de vaardigheden uit deze training kun je voor jezelf en voor anderen een eetbare bostuin opzetten. In deze cursus krijgt u ook een rondleiding op bostuin Ketelbroek (0,8 hectare), door ontwerper Wouter van Eck. Meer informatie onder aan dit artikel.


Vierdaagse training

Praktische cursus permacultuur
Eetbare bostuin: principes, ontwerpen en aanleggen

Wanneer:20 t/m 24 augustus 2012 (ma-vr)
 4 dagen training op bostuin Ketelbroek nabij Groesbeek
 1 dag aanleggen van een nieuwe bostuin, in Oranje, nabij Assen
Inhoud:–        werking van ecosystemen
–        permacultuur-principes
–        toepassingen van planten
–        een succesvolle tuin ontwerpen
–        observeren
–        een levende bodem creëren
–        werken met kringlopen
–        zaaien, planten en gereedschapsgebruik
–        rondleiding op bostuin Ketelbroek (0,8 hectare) door de ontwerper, Wouter van Eck
–         aanleggen van een nieuwe bostuin
 Na de training blijft de bostuin die we aanleggen bestaan. De tuin zal ook de kroon zijn op de fair Puur en Bewust 2012 in Oranje, die een breed en absoluut groen publiek zal trekken.
Docenten:Maranke Spoor en Taco Blom (beiden verbonden aan de Permacultuur School Nederland en België) + co-docenten
Kosten &
inschrijving:
€ 630
€ 590 als u vóór 14 juli reserveert
En voor meer informatie (maaltijden, overnachtingen, wie/wat/waar- en andere vragen), kijk op de site van de Oefenboerderij

Plaats een reactie

Verschijnt een à twee keer per maand. Met een breed scala aan onderwerpen uit het groenere leven en lekkere recepten.

Kijk in ‘spam’ of ‘reclame’ wanneer u niet binnen een paar minuten een e-mail ontvangt.