Leestijd: 6 minuten
Inhoudsopgave
Net als de walnoot, staat ook de tamme kastanje momenteel weer in het middelpunt van de belangstelling. Arno van der Kruis een zeer interessant boek waarin vooral wordt ingegaan op de cultuurhistorie van deze notenboom in de Lage Landen.
Ja, de tamme kastanje is een noot. (De walnoot is botanisch gezien geen noot, maar een steenvrucht.)
Arno van der Kruis is bioloog en natuurgids, actief in het agrarisch cultuurlandschap rond Nijmegen en directeur van Hortus Nijmegen. En laten nu net in het gebied tussen Nijmegen en wat nu de Duitse grens is, Beek, Ubbergen en Berg en Dal, veel kastanjebomen staan. Dat, plus een geschenk van drie jonge tamme kastanjebomen, dat hij kreeg, vormde voor Van der Kruis de aanzet om zich meer in de geschiedenis van deze boom te verdiepen. Begrijpelijkerwijs ligt de focus op wat Het Rijk van Nijmegen heet. Maar dat is de standplaats van de bomen. De eetcultuur van tamme kastanjes was daarentegen weid verbreid in Nederland.
Het boek Tamme Kastanje is erg leuk om te lezen. We herkennen de fascinatie van de auteur voor de geschiedenis van cultuurgewassen, met alles erop en eraan, zoals wij dat hebben met groenten.
In 2022 publiceerden we een recensie van het boek Tamme Kastanje van Anne Oosterbaan. We zien bij de dankwoorden dat hij ook aan de totstandkoming van dit boek heeft bijgedragen. Waar Oosterbaan’s boek meer op de teelt, soorten en rassen is gericht, is het boek van Van der Kruis meer van (eet)cultuurhistorisch kaliber.
Het boek begint met een rondgang langs alle kastanjebomen rond Beek-Ubbergen. Daar waar de beken zuiver water voeren en waar (daarom) ook Neerlands enige waterkerskwekerij De Klispoel ligt. Zo wordt de geschiedenis van de tamme kastanje terug gevolgd, dat met de vestiging van de Romeinen in dit gebied begon. En dan in de Nederlandse cultuurhistorie: ja, er waren kastanjeboomgaarden, maar grootschalige teelt kwam niet van de grond. Er werden daarentegen veel kastanjes in de Lage Landen ingevoerd; ze waren een luxe voedingsmiddel.
Hierna vervolgt de auteur het boek met de botanische eigenschappen van de boom en de “inburgering” in de Nederlandse bossen. Het blijkt een zeer belangrijke boom voor de biodiversiteit te zijn, te vergelijken met de inlandse eiken.
Het boek Tamme Kastanje van Arno van der Kruis is een juweeltje, met name omdat de auteur ook de moeite heeft genomen om zich te verdiepen in de geschiedenis van de rol die deze noot in de Lage Landen heeft gespeeld en wellicht in de toekomst weer gaat spelen. En als bonus: in het boek is een 11 kilometer lange wandelroute opgenomen. Het is sowieso voor iedereen die in een wijde straal om Nijmegen woont een boeiend, toegankelijk boek, maar natuurlijk ook als je van tamme kastanjes houdt en/of er een wilt planten, om maar te zwijgen van het idee dat je misschien wel een voedselbos of kastanjegaard wilt aanleggen.
| Titel | Tamme kastanje |
| Van | Arno van der Kruis |
| Uitgever | eigen beheer |
| ISBN | 978 90 9042 0189 |
| Verschenen | 28 mei 2026 |
| Prijs | € 25,00 (resp. € 19,50 + verzendkosten) |
| Verkrijgbaar bij | Het is niet breed verkrijgbaar (wel boekhandel Roelants in Nijmegen) en online is het hier (bij de auteur zelf) verkrijgbaar. |
Wij hebben twee tamme kastanjes in de tuin. Een grotere oude, die weinig en als, dan tamelijk kleine kastanjes gaf en een jongere die we in 2013 hebben geplant. Kastanjes zijn kruisbestuivers en het stuifmeel wordt dus door de wind gedragen. De nieuwe, jonge boom is goed aangeslagen en momenteel hebben we veel en goedgevormde kastanjes.
Hoe anders zou het vroeger zijn geweest. De meeste oude tamme kastanjebomen staan ten zuiden van de Limes, de Romeinse grens in noordelijk Europa. In Nederland is dat de Nederrijn – grofweg van Katwijk tot Arnhem. Beek-Ubbergen ligt onder de Waal, zoals de Rijn heet na de afsplitsing van de Nederrijn.
Kabouterboom is groot
Van der Kruis maakt een interessante historische inventarisatie. In het Kastanjedal, zoals dat vandaag de dag wordt genoemd, zijn de bomen van rond 1860. Maar daar staat ook de Kabouterboom, die “in omvang alle andere kastanjebomen ver achter zich laat”. Hoe oud die is, is gissen. De boom is hol, dus jaarringen tellen kan niet meer. Maar de omtrek is 850 cm en de diameter 270 cm. Kastanjebomen kennen een diktegroei van ca. 0,75 cm per jaar en dus moet de kabouterboom 360 jaar oud zijn, dus hij is van rond 1665.
Karel de Grote
Die inventarisatie leidt onherroepelijk naar de Romeinen, die in het gebied een fikse aanwezigheid hadden. Op basis van gevonden pollen wees archeobotanisch onderzoek uit dat de tamme kastanje in de eerste dan wel tweede eeuw na Christus was hier, in de Lage Landen, was. Dat wordt ondersteund door vondsten in Lomm. En ja, later, in de Middeleeuwen, werd het belang van de tamme kastanje nogmaals onderstreept door dat het in de Capitulare de Villis van Karel de Grote was opgenomen.
Het behoorde tot het basisvoedsel, zeker in de gebieden zuidelijk van Nederland – de aardappel was er nog niet. De teelt nam tegen het einde van de Middeleeuwen tot in Zuid-Duitsland toe. Doch de aanwezigheid van tamme kastanjebomen bleef beperkt tot de omgeving van Nijmegen.
Eind oktober 2026 wandelden we in het Domaine Forestier des Templiers nabij Troyes. De tempeliers waren op een zeker moment vermogend en invloedrijk. Ze hadden bossen waarin onder andere tamme kastanjes. Er staat een informatiebord en onder de kop Léconomie de la forêt au Moyen Âge lezen we dat er onder andere varkens liepen die zich tegoed deden aan eikels, waterkers in de beken, bijen vlogen voor honing en was en en tamme kastanjes werden geoogst om meel van te maken.
Kastanjeboomgaard
Van der Kluis gaat nader in op de oude kastanjeboomgaarden; zo zijn de bomen die lang geleden bij de hoeve Hof van Grimbergen stonden, nog te herkennen op luchtfoto’s – de kronen zien er namelijk anders uit dan die van de omringende bomen; een beetje als bloemkool.
In Nederland werden best veel kastanjes verbruikt, serieuze teelt kwam echter niet goed van de grond, hetgeen met het koudere klimaat te maken had (van ca. 1450 tot 1850 kenden we hier een zogenaamde Kleine IJstijd). En als er kastanjes waren, dan waren het vaak geen goede en kleine vruchten. Gelukkig komen (geïmporteerde) kastanjes op diverse voedselstillevens van oude Nederlandse meesters voor. En in oude kookboeken zijn allerlei recepten te vinden. Iconisch zijn de vazen die werden gevuld met gepofte of gepureerde kastanje.
In de bossen
Van der Kruis gaat in zijn boek nader in op de verspreiding (verwildering) van de tamme kastanje in de Nederlandse bossen. Ze spelen een bescheiden, maar belangrijke rol in het bos. Een kaartje laat de verspreiding van de boom over het land zien. Ecologisch gezien zijn de oude bomen erg interessant; ze kennen een verrassend grote soortenrijkdom, vergelijkbaar met eiken. (Hierop is de film ‘Een gemeenschap van leven’ gebaseerd – er leeft heel veel op een eik.)
En uiteraard komt de betekenis van de tamme kastanje in voedselbossen aan de orde. Leuk, maar net zoals de walnoot, in een voedselbos pur sang niet erg rendabel te maken – grootschalige oogst is een heidense klus als de kastanjes in een onderliggende heesterlaag (struikgewas) of bramen en brandnetels vallen.
